Kimya, Üzvi kimya

Üzvi birləşmələrin nomenklaturası: formuldan ada, addan formula

Üzvi maddəni quruluşuna görə adlandırmağı, addan isə formulu bərpa etməyi öyrənəcəksən.

Oxumaq üçün 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: taxta masanın üstündə duran şəffaf plastik alışqan, içindəki maye yanacaq görünür.

$\ce{C4H10}$ yazanda hansı maddəni nəzərdə tutursan? Sual göründüyündən çətindir: bu formul iki fərqli maddəyə uyğundur. Birində dörd karbon bir sırada düzülüb, o biri isə şaxəlidir. Tərkib eynidir, amma maddələr fərqlidir.

Deməli, üzvi kimyada formul hər şeyi demir. Bunu ad deyir. «2-metilpropan» sözündə hər hissənin öz işi var: «prop» əsas zəncirin üç karbonlu olduğunu, «2-metil» şaxənin harada durduğunu, «-an» isə maddənin alkan olduğunu göstərir.

Yəni ad molekulun qısa təsviridir. Qaydaları bilsən, onu oxuyub molekulu kağıza çəkə bilərsən.

Niyə lazımdır

Sonrakı bütün üzvi kimya mövzuları adlarla danışır: reaksiya tənliyi, xassə, alınma üsulu. Maddənin adını oxuya bilmirsənsə, tapşırığın şərti də anlaşılmaz qalır. Adı düzgün qurmağı bacaranda isə izomerləri və homoloqları da asanlıqla seçirsən, çünki hər ikisini molekulu gözünün qabağına gətirərək yoxlayırsan.

İmtahanda bu mövzu ayrıca suallarda da çıxır, başqa mövzuların sualları da ona söykənir. Burada etdiyin bir səhv o tapşırıqlara da keçir.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda quruluşdan ad, addan isə formul müəyyənləşdirir, radikalları tanıyır, birləşmələri siniflərə ayırırsan. Homoloq və izomer cütlərini seçmək, sis–trans izomerliyini yoxlamaq, funksional qrupları və molekuldakı atomları saymaq da tələb olunur.

Qayda

Kimyəvi quruluş atomların valentliyinə uyğun birləşmə ardıcıllığıdır. Xassələr həm tərkibdən, həm quruluşdan asılıdır; molekuldakı atomlar qarşılıqlı təsir göstərir.
Təsnifat karbon skeletinə və funksional qrupa əsaslanır. Skelet açıq və ya qapalı zəncirli olur. Karbohidrogenlər yalnız karbon və hidrogen saxlayır; doymuş, doymamış və aromatik siniflərə ayrılır.
Homoloqlar eyni sinfin üzvləridir, tərkibləri bir və ya bir neçə $\ce{CH2}$ vahidi ilə fərqlənir. Fiziki xassələri eyni deyil.
İzomerlər eyni molekul formuluna malikdir. Quruluş izomerliyində skelet, rabitənin və ya funksional qrupun yeri, yaxud maddənin sinfi dəyişir.
Həndəsi izomerlik üçün alkenin ikiqat rabitəsindəki hər karbon iki fərqli qrupla birləşməlidir. Müvafiq eyni qruplar eyni tərəfdədirsə sis, qarşı tərəflərdədirsə trans forması alınır.
Alkil radikalı alkandan bir hidrogen ayrılması ilə alınan qalıqdır: $\ce{CH3-{}}$ metil, $\ce{C2H5-{}}$ etildir; ümumi formulu $\ce{C_nH_{2n+1}-{}}$ şəklindədir.
Əsas zəncir adlandırılan sinfi müəyyənləşdirən qrupu və ya çoxqat rabitəni saxlamalıdır; uyğun ən uzun zənciri seç. Şaxələrin yerlərini rəqəmlərlə, təkrarlarını di-, tri- ilə göstər.
Alkanlarda şaxələrə, alken və alkinlərdə əvvəlcə çoxqat rabitəyə kiçik nömrə ver. Sonluqlar müvafiq olaraq -an, -en, -in, iki ikiqat rabitə üçün -dien olur.
Tsikloalkanlarda tsiklo- ön şəkilçisi işlənir. Benzol törəmələrində əvəzləyicilərin yerləri nömrələnir; iki əvəzləyici üçün 1,2 orto-, 1,3 meta-, 1,4 para- vəziyyətidir.
Spirtlərdə -ol, çoxatomlu spirtlərdə -diol, -triol, ketonlarda -on işlənir; müvafiq qrupa kiçik nömrə verilir. Fenolda hidroksil benzol halqasına birləşir.
Aldehidlərdə -al, karbon turşularında «turşusu» işlənir. Bir funksional qruplu açıq zəncirli aldehid və karbon turşularında $\ce{-CHO}$ və $\ce{-COOH}$ qruplarındakı karbon əsas zəncirin birinci atomudur.
Sadə efirlər radikallarla adlandırılır: dimetil efiri. Mürəkkəb efirdə spirt qalığı və turşu qalığı tanınır: metiletanoat (metilasetat). Aminlərdə radikalın adına «amin» artırılır; aminturşularda amin qrupunun mövqeyi göstərilir.

Adı sən seç

Formula bax, düzgün adı və ya düzgün cütü seç.

Nümunələr

\ce{CH3-CH(CH3)-CH2-CH2-CH3}

maddəsini adlandır. Əsas zəncir beşkarbonludur; metil ikinci karbona bağlıdır. Cavab: 2-metilpentan.

$\ce{HOCH2-CH2-CH(CH3)-CH2-CH3}$ spirtini adlandır. Nömrələməni hidroksil tərəfdən başlat: beşkarbonlu zəncirdə hidroksil birinci, metil üçüncü yerdədir. Cavab: 3-metilpentanol-1.

Heksen-2-də sis–trans izomerliyi mümkündürmü? Bəli: ikiqat rabitənin hər karbonunda bir hidrogen və ondan fərqli qrup var. Heksen-1-də isə uc karbon iki hidrogen saxladığından mümkün deyil.

Tipik səhv

$\ce{CH3-CH(C2H5)-CH2-CH3}$ : əsas zəncir dörd karbonludur, etil ikinci karbondadır. Ad: 2-etilbutan.

Etil qrupunun iki karbonu da zəncirə daxildir: ən uzun zəncir beşkarbonludur, metil üçüncü karbondadır. Ad: 3-metilpentan.

Zəncirə yalnız şəkildə düz görünən hissəni götürmə: zəncir dönə bilər. Eyni diqqət başqa yerdə də lazımdır: turşu və aldehiddə funksional qrupun karbonunu saymağı unutma, izomerliyi yoxlayanda da eyni molekul kütləsinə yox, molekul formullarına bax, çünki eyni kütlə izomerliyi sübut etmir.

Özünü yoxla

$\ce{CH3-CH2-C(CH3)2-CH3}$ maddəsinin düzgün adını seç.

$\ce{CH3-CH=CH-CH2-CH(CH3)-CH3}$ maddəsinin düzgün adını seç.

2-metilbutanalın quruluş formulunu seç.

Bu mövzunun sınağı

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.

Mövzu üzrə sınaq, I qrup (RK)Mövzu üzrə sınaq, IV qrup

Digər mövzular

Bütün Kimya mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: Kimya, 11-ci sinif, 1.1.1 «Adlandırılması və izomerliyi», səh. 12
Dərslik: Kimya, 11-ci sinif, 2.1.1 «Adlandırılması və izomerliyi», səh. 52
Dərslik: Kimya, 11-ci sinif, 3.1.1 «Adlandırılması və izomerliyi», səh. 74
Dərslik: Kimya, 11-ci sinif, 3.3.1 «Adlandırılması və izomerliyi», səh. 97
Dərslik: Kimya, 11-ci sinif, 5.2.1 «Adlandırılması və izomerliyi», səh. 153
Dərslik: Kimya, 10-cu sinif, «Alkanların quruluşu və homoloji sırası», səh. 12
Dərslik: Kimya, 10-cu sinif, «Alkanların izomerliyi və alkil radikalları», səh. 22
Dərslik: Kimya, 10-cu sinif, «Alkanların adlandırılması», səh. 30
Dərslik: Kimya, 10-cu sinif, «Alkenlərin adlandırılması», səh. 62
Dərslik: Kimya, 10-cu sinif, «Alkenlərin izomerliyi», səh. 68
Dərslik: Kimya, 10-cu sinif, «Alkadienlərin adlandırılması və izomerliyi», səh. 92
Dərslik: Kimya, 10-cu sinif, «Alkinlərin adlandırılması və izomerliyi», səh. 114
Dərslik: Kimya, 10-cu sinif, «Tsikloalkanların adlandırılması və izomerliyi», səh. 134
Dərslik: Kimya, 10-cu sinif, «Benzolun homoloqlarının adlandırılması və izomerliyi», səh. 153