İngilis dili, Morfologiya (morphology)
İsmin növləri, cəmi və yiyəlik halı ingilis dilində
İsmin növlərini ayırmağı, cəmini düzgün düzəltməyi, ’s və apostrofu yerində işlətməyi öyrənəcəksən.
Oxumaq 5 dəqiqə çəkir
İngilis dilində bir qoyun da sheepdir, yamacdakı bütöv sürü də. Sözün sonuna -s artırsan, səhv yazmış olursan. Amma bir kitab iki olanda book mütləq books olur. Deməli, cəmin adi qaydası var, bir də yadda saxlamalı olduğun istisnaları.
Apostrof da xırda görünür, amma mənanı dəyişir. The student’s books bir şagirdin kitablarıdır, the students’ books isə bir neçə şagirdin. Bircə işarənin yeri dəyişdi, sahiblərin sayı da dəyişdi.
Bu mövzu sənə ismi tanımağı, onu düzgün cəmləməyi və kimin nəyə sahib olduğunu səhvsiz yazmağı öyrədir.
Niyə lazımdır
Cümlədə is və ya are, has və ya have seçəndə əvvəlcə ismə baxırsan: təkdir, cəmdir, yoxsa ümumiyyətlə sayılmır? Bunu bilməyən adam yaxşı cümləni də bir feillə korlayır. Məktubda və ya esse yazanda informations, advices kimi formalar müəllimin gözünə dərhal dəyir.
Testdə isə variantlar çox vaxt bir hərflə, ya da apostrofun yeri ilə fərqlənir. Qaydanı bilirsənsə, belə sualı bir neçə saniyəyə həll edirsən, vaxtın da çətin suallara qalır.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda isimləri tanımaq, növünü, tək və cəm formasını müəyyənləşdirmək, düzgün yiyəlik formasını seçmək tələb oluna bilər. İsmin sayı cümlədə feil və əvəzlik seçiminə də kömək edir.
Qayda
- İsim şəxs, əşya, yer, maddə və anlayış adlandırır. Əsas qrammatik əlamətləri kəmiyyət və haldır.
- Xüsusi isim fərdi addır, böyük hərflə başlanır: Nigar, London. Ümumi isim eynicinsli varlıqların ümumi adıdır: girl, city.
- Konkret isim duyğu orqanları ilə qavranılan varlığı bildirir: stone. Mücərrəd isim hiss, keyfiyyət, anlayış bildirir: joy, honesty.
- Toplu isim bir qrupun adıdır: team, family. Qrup bildirməsi sözün mütləq cəm formada olması demək deyil.
- Maddi isim maddənin adıdır: water, gold.
- Sayılan isimlər tək və cəm olur: a cup, four cups. Təkdə a/an qəbul edə bilər.
- Sayılmayan isimlər adi mənalarında cəmlənmir, a/an qəbul etmir, tək feillə işlənir: milk, knowledge, advice. Miqdar vahidlə göstərilir: two glasses of milk. Maddi və mücərrəd isimlərin çoxu bu qrupa daxildir.
- Cəm adətən -s, -s, -ss, -sh, -ch, -x sonluqlarından sonra -es ilə düzəlir: lamp–lamps, dish–dishes. Samitdən sonrakı -y dəyişir: city–cities; saitdən sonra dəyişmir: toy–toys.
- Xüsusi cəm formalarını yadda saxla: man–men, woman–women, child–children, tooth–teeth, foot–feet, mouse–mice, goose–geese, ox–oxen. Bəzi sonluqlar da dəyişir: leaf–leaves.
- Sheep, deer təkdə və cəmdə eynidir; sayı kontekst göstərir: one deer, five deer.
- Yalnız cəmdə işlənənlərə trousers, scissors, clothes daxildir. News isə sonundakı -s hərfinə baxmayaraq tək feillə işlənir.
- Adlıq hal xüsusi hal şəkilçisi daşımır: teacher. Yiyəlik hal aidlik bildirir.
- Yiyəlik hal tək isimdə və -s ilə bitməyən cəmdə ’s, -s ilə bitən cəmdə yalnız apostrofla düzəlir: pilot’s bag, women’s bags, pilots’ bags.
- Of həm cansız, həm canlı varlıqlarla əlaqəni ifadə edir: the roof of the house, the name of the actor.
- Zaman, ölkə, şəhər, fəsil, ay, gün, ulduz və planet adları da ’s qəbul edə bilər: an hour’s work, Britain’s capital, London’s parks, winter’s end, April’s weather, Friday’s meeting, the Sun’s heat, Earth’s surface.
Özünü yoxla
Hər sualda düzgün formanı seç. Apostrofun yerinə və sözün sonuna diqqət et.
Nümunələr
Advice sözünü cəmlə. Birbaşa cəmlənmir; iki məsləhət üçün two pieces of advice işlət.
Bir neçə qadının papaqlarını ifadə et. Women’s hats: cəm -s ilə bitmədiyindən ’s artırılır.
Leyla’s tired yiyəlikdirmi? Xeyr, burada ’s = is; Leyla’s coat isə aidlik bildirir.
Tipik səhv
The news are very good today.
The news is very good today.
Hər -s sonluğunu cəm, hər ’s formasını yiyəlik sayma: news sonundakı -s hərfinə baxmayaraq tək feillə işlənir, Leyla’s tired cümləsində isə ’s = is.
Əvvəl sözün mənasını, sayını və cümlədəki vəzifəsini yoxla, sonra feili seç.
Mövzu üzrə qısa test
Courage (cəsarət) sözünün mənasına görə ismin növünü seç.
Courage keyfiyyət bildirir, ona görə mücərrəd isimdir.
Key (açar) sözünün düzgün cəm formasını seç.
Key sözündə -y saitdən sonra gəlir, ona görə dəyişmir. Cəm düzəltmək üçün yalnız -s artırılır: keys.
Bir neçə kişinin ayaqqabılarını bildirən düzgün yiyəlik formasını seç.
Men cəm isimdir, lakin -s ilə bitmir, buna görə yiyəlik halda ’s qəbul edir. The man’s shoes isə bir kişinin ayaqqabılarını bildirir.
Bu mövzunun tapşırıqlarında özünü sına
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.
Digər mövzular
Bütün İngilis dili mövzuları- İngilis diliArtikl a, an və theİmtahanda cümlədə iki boşluq olur və ikisinə də uyğun artikli seçməlisən.
- İngilis diliArtikllərin işlənməsi və işlənməməsiİmtahanda cümlədə iki boşluq olur və hər birində artiklin lazım olub-olmadığını müəyyən etmək tələb edilir…
- İngilis diliGood və bad sifətlərinin dərəcələriİmtahanda cümlədə iki boşluq olur.
- İngilis diliBağlayıcı feillərdən sonra sifətİmtahanda iki boşluqlu cümlə verilir, boşluqlara sifət və ya zərf lazım olur, çox vaxt biri sifət, o biri…
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: İngilis dili, 9-cu sinif, «Grammar A: Articles», səh. 12
- Dərslik: İngilis dili, 9-cu sinif, «Grammar A: Concrete and abstract nouns», səh. 32
- Dərslik: İngilis dili, 9-cu sinif, «Grammar B: Making generalisations», səh. 34
- Dərslik: İngilis dili, 8-ci sinif, «Grammar A: Quantifiers: a few, a little, no, none, all», səh. 48
- Dərslik: İngilis dili, 7-ci sinif, «Grammar: There Was/Were», səh. 27
- Dərslik: İngilis dili, 7-ci sinif, «Grammar: Too, Too Much, Too Many», səh. 51
- Dərslik: İngilis dili, 6-cı sinif, «Welcome!», səh. 6
- Dərslik: İngilis dili, 5-ci sinif, «2.1 English Around the World», səh. 21
- Dərslik: İngilis dili, 5-ci sinif, «Grammar Reference», səh. 113