Azərbaycan dili, Leksika
Sözlərin mənası və məna əlaqələri: omonim, yoxsa çoxmənalı?
Bir sözün omonim, yoxsa çoxmənalı olduğunu ayırmağı, sinonimi, antonimi və frazeoloji birləşməni cümlədə tanımağı öyrənəcəksən.
Oxumaq 4 dəqiqə çəkir
Bu cümləyə bax: «Yaz gələndə mənə məktub yaz». İki «yaz» hərfi-hərfinə eynidir, amma birincisi il fəslidir, ikincisi isə hərəkət. Aralarında heç bir əlaqə yoxdur, sadəcə eyni cür yazılırlar.
İndi «uşağın qulağı» və «qazanın qulağı» birləşmələrini müqayisə et. Qazanın yanlarındakı tutacaqlara qulaq deyirik, çünki onlar başın iki tərəfindəki qulaqlar kimi yanlarda yerləşir. Burada iki məna arasında körpü var.
Birinci halda iki ayrı söz var, ikincidə isə bir sözün iki mənası. Fərqi görmək üçün sözün yazılışına yox, mənasına baxmalısan. Bu səhifə məhz bunu öyrədir.
Niyə lazımdır
Sözün mənalarını tanıyan adam həm yaxşı oxuyur, həm də düz yazır. İnşada «igid» əvəzinə «cəsur» yazmaq olar, amma hər cümlədə yox: sinonimlərin çalarları fərqlidir. Bədii mətndə «daş ürək» kimi bir ifadəyə rast gələndə onu hərfi başa düşsən, müəllifin fikri əlindən çıxar.
İmtahanda bu mövzunun sualları qısadır, amma tələ qurmağı sevir: iki birləşmə sənə tanış gəlir və tələsik «omonim» deyirsən. Bir neçə saniyə dayanıb mənalar arasında körpü axtarmaq vərdişi burada xal qazandırır.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda eyni cür yazılmış sözlərin omonim, yoxsa çoxmənalı olduğunu müəyyənləşdirir, sözləri məna xüsusiyyətlərinə görə qruplaşdırırsan. Həmçinin cümlədəki frazeoloji birləşmənin mənasını tapır, verilmiş sözlə uyğun ifadəni əlaqələndirirsən. Bunun üçün sözün ayrıca mənasını və işləndiyi cümləni birlikdə nəzərə almalısan.
Qayda
- Leksik məna sözün bildirdiyi anlayışdır: «qələm» yazı alətini adlandırır. Qrammatik məna isə nitq hissəsi, kəmiyyət, hal, zaman kimi xüsusiyyətlərlə bağlıdır: «qələmlər» isimdir, cəmdədir. Köməkçi nitq hissələrinin müstəqil leksik mənası olmur.
- Həqiqi məna sözün birbaşa ifadə etdiyi mənadır. Məcazi məna köçürmə yolu ilə yaranır: «yumşaq yastıq» birbaşa əlamət, «yumşaq xasiyyət» isə insanın mülayimliyi deməkdir.
- Çoxmənalı söz bir-biri ilə bağlı bir neçə məna bildirir. Oxşarlıq, yerləşmə və ya vəzifə bu bağlılığı yarada bilər. Təkmənalı sözün isə yalnız bir leksik mənası var; məsələn, «üçbucaq».
- Omonimlər yazılışı və deyilişi eyni olan, əlaqəsiz anlayışlar bildirən ayrı sözlərdir. Onlar eyni nitq hissəsinə də aid ola bilər; fərqli nitq hissələrinə aidlik əsas şərt deyil.
- Sinonimlər müxtəlif səslənən, eyni və ya yaxın məna daşıyan sözlərdir: «igid» və «cəsur». Məna çalarları fərqlənə bildiyindən hər cümlədə bir-birini əvəz etmirlər.
- Antonimlər əks anlayışları ifadə edir: «səxavətli» və «xəsis». Sadəcə fərqli əşyaları adlandıran «stəkan» və «boşqab» antonim deyil.
- Frazeoloji birləşmə bütöv halda məcazi məna verən sabit ifadədir. Mənanı ayrı-ayrı sözlərin izahlarını toplamaqla müəyyənləşdirmək olmaz. Sərbəst birləşmədə isə sözlər müstəqil mənalarını saxlayır.
- İzahlı lüğət sözün mənalarını açıqlayır. Cümlədə tanımadığın sözlə qarşılaşanda lüğətdəki izahlardan məzmuna uyğun olanını seç.
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Omonimlər eyni yazılıb eyni səslənsə də, əlaqəsiz anlayışları bildirən ayrı sözlərdir; çoxmənalı sözün mənaları isə bir-biri ilə bağlıdır. Təkrarlanan sözün hər birləşmədə nə bildirdiyini müqayisə et və mənalar arasında bağlılıq olub-olmadığını yoxla.
Öyrənilməli qayda
Çoxmənalı sözdə müxtəlif mənaları birləşdirən ümumi əlamət olur; bu bağlılıq forma, mövqe və ya vəzifə oxşarlığından yarana bilər. Birləşmələrdə sözün adlandırdığı hissələri müqayisə edərək belə bir əlamətin olub-olmadığını müəyyənləşdir.
Öyrənilməli qayda
Frazeoloji birləşmə bütöv şəkildə məcazi məna daşıyır; onun mənası tərkibindəki sözlərin ayrı-ayrı həqiqi mənaları ilə açıqlanmır. İfadəni verilmiş məna ilə əvəz edib cümlədəki fikrin saxlanıb-saxlanmadığını yoxla.
Öyrənilməli qayda
Təkmənalı söz yalnız bir leksik məna daşıyır, çoxmənalı sözün bir neçə əlaqəli mənası olur, omonimlər isə yazılışı və səslənməsi eyni olan, əlaqəsiz mənalar bildirən ayrı sözlərdir. Qruplaşdırarkən hər sözün hansı anlayışları bildirdiyini və bunların məna bağlılığını nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
Frazeoloji birləşmənin bütöv mənasını çox vaxt bir sözlə ifadə etmək mümkündür və müxtəlif birləşmələr eyni mənaya uyğun gələ bilər. Uyğunlaşdırmada ifadənin ayrı-ayrı sözlərinə deyil, bütövlükdə bildirdiyi hala və ya hərəkətə əsaslan.
Özünü yoxla: mənalar arasında körpü varmı?
Hər sualda bir seçim et. Cavabdan sonra izahı oxu.
Nümunələr
«Uşağın dişi» və «mişarın dişi» ifadələrindəki sözü müqayisə et. Mişarın çıxıntısı dişə bənzədiyi üçün belə adlanır. Mənalar əlaqəlidir: «diş» çoxmənalı sözdür. «Tut yedim» və «ipi tut» cümlələrində isə meyvə adı ilə hərəkət arasında belə əlaqə yoxdur: bunlar omonimlərdir.
«Sürətli, yeyin, ləng» sözlərini əlaqələndir. «Sürətli» və «yeyin» yaxın məna bildirdiyindən sinonimdir. «Ləng» isə həmin əlamətin əksini ifadə edir və onlara antonimdir.
«Aysel çətin gündə rəfiqəsinə əl tutdu» cümləsində ifadənin mənasını tap. Burada «əl tutmaq» kömək etmək deməkdir; ifadə frazeolojidir. «Aysel uşağın əlindən tutdu» cümləsində isə həqiqi hərəkət təsvir olunur.
Tipik səhv
«Stulun ayağı» və «insanın ayağı»: yazılış eynidir, deməli, omonimdir. «Çətin gündə ona əl tutdu»: «əl» bədən üzvüdür, deməli, kimsə ələ toxunub.
«Ayaq» çoxmənalı sözdür: stulun ayağı da insanın ayağı kimi aşağıda yerləşir və dayaq olur. «Əl tutdu» ifadəsini «kömək etdi» ilə əvəz edəndə cümlənin mənası qorunur, deməli, bu, frazeoloji birləşmədir.
Eyni yazılışı görən kimi omonim qərarı vermə. Əvvəl mənalar arasında oxşarlıq və ya başqa bağlılıq axtar: yerləşmə, forma, vəzifə.
Frazeoloji ifadəni də tək bir sözünə əsasən yozma: bütöv ifadəni uyğun sözlə əvəz edib cümlənin mənasının qorunub-qorunmadığını yoxla.
Biliyini yoxla
«İnsanın başı» və «dağın başı» birləşmələrindəki «baş» sözünün mənalarını müqayisə et. Hansı fikir doğrudur?
İnsanın başı bədənin, dağın başı isə dağın yuxarı hissəsidir. Yerləşmə oxşarlığı mənaları birləşdirdiyinə görə «baş» çoxmənalı sözdür.
«Meyvə bağı» və «ayaqqabı bağı» birləşmələrindəki «bağ» sözləri haqqında düzgün fikri seç.
Birinci «bağ» meyvə ağacları yetişdirilən sahəni, ikinci isə ayaqqabını bağlamaq üçün işlədilən ipi bildirir. Mənalar əlaqəsizdir; omonimlərin eyni nitq hissəsinə aid olması mümkündür.
«Məsələnin həllini tapmaq üçün xeyli baş sındırdım» cümləsində «baş sındırdım» ifadəsini hansı sözlə əvəz etsən, fikir qorunar?
«Baş sındırmaq» burada bir məsələ üzərində çox düşünmək mənasını verən frazeoloji birləşmədir. İfadə bütöv halda məcazi məna daşıyır.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzularıDərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 10-cu sinif, «Xəzər dənizi», səh. 70
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Bilirdim ki, gələcəksən — Leksik və qrammatik məna», səh. 24
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «“8” rəqəmi və tariximiz — Sözün həqiqi və məcazi mənası», səh. 28
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Təcili qan lazımdır — Çoxmənalı sözlər. Omonimlər», səh. 32
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Hacı Qara — Sinonimlər və antonimlər», səh. 64
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Bəs zınqırovu kim asacaq? — Lüğətdən istifadə», səh. 72
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Ala-bəzək torba — Əsas və köməkçi nitq hissələri», səh. 6
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Sara xatun — Frazeoloji birləşmələr», səh. 90