Azərbaycan dili, Leksika
Sinonimlər: eyni fikri başqa sözlə demək
Sinonimləri tanımağı, onları antonimdən və sadəcə eyni mövzuya aid sözdən ayırmağı öyrənəcəksən.
Oxumaq üçün 3 dəqiqə
Dostuna yay tətilindən yazırsan: «Dəniz çox gözəl idi, sahil gözəl idi, axşamlar da gözəl keçirdi». Bir cümlədə üç dəfə eyni söz. Mesaj düz yazılıb, amma oxuyanda adam darıxır.
Halbuki dilimizdə bir fikir üçün çox vaxt bir neçə söz var: gözəl, qəşəng, göyçək; kömək, yardım. Gizli bir tələ də var: bu sözlər hər yerdə bir-birini əvəz edə bilmir. Hansı sözün hansı cümləyə yaraşdığını bu mövzu öyrədir.
Niyə lazımdır
İmtahanda variantlar adətən sənə «az qala düz» görünən sözlərlə doludur. Biri əksmənalı olur, biri eyni mövzuya aiddir, biri də başqa nitq hissəsindəndir. Sinonimin nə olduğunu dəqiq bilsən, bu yanlış variantları bir baxışda atırsan.
İmtahandan kənarda da işinə yarayır: inşa və ya esse yazanda eyni sözü təkrarlamırsan, fikri daha dəqiq sözlə deyirsən. Mətn də canlı oxunur.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Mətndə rəqəmlə işarələnmiş bir neçə sözə baxılır. Sonra variantlardakı cümlələrdən hansında həmin sözlərdən birinin mənasına uyğun söz işləndiyi, ya da heç birinə uyğun söz olmadığı soruşulur. Beləliklə, cümlələrdə mənaca yaxın sözləri tapmaq və onları bir-birindən ayırmaq lazımdır.
Qayda
- Yazılışı və səslənməsi fərqli, mənası eyni və ya çox yaxın olan sözlərə sinonimlər deyilir: kömək – yardım, sevinmək – şadlanmaq.
- Sinonimlər nitqdə eyni sözün təkrarına yol vermir və fikri daha dəqiq çatdırır.
- Sinonimlər adətən eyni nitq hissəsinə aid olur: isim isimlə, sifət sifətlə, feil feillə yaxınmənalıdır.
- Bəzi sinonimlər hər cümlədə bir-birini əvəz edə bilmir. Məsələn, iri daş ifadəsini böyük daş kimi demək olar, amma böyük qardaş yerinə iri qardaş deyilmir.
- Əksmənalı sözlər sinonim deyil. Müxtəlif köklü əksmənalı sözlər antonimdir: sevinc – kədər. Eyni kökdən şəkilçi ilə düzələn əksmənalı sözlər (insaflı – insafsız) antonim sayılmır.
| Münasibət | Nümunə |
|---|---|
| Sinonim: yaxın məna | kömək — yardım |
| Antonim: əks məna | sevinc — kədər |
Tapşırıqlarda işlənən qayda
Öyrənilməli qayda
Sinonimlər yazılışı fərqli, mənası yaxın sözlərdir; hər variantda verilmiş sözün yaxın mənalı qarşılığını ayrıca axtar. Məsələn, sevinc sözünə şadlıq yaxındır, qəm isə əksinədir.
Sinonimi tap
Hər sualda bir variant düzdür. Qalan variantlarda əksmənalı söz də var, eyni mövzudan olan söz də, ehtiyatlı ol.
Nümunələr
Tipik səhv
Ağac ilə meşə sinonimdir. Hüzn sözünə uyğun söz sevincdir.
Ağac ilə meşə sinonim deyil, sadəcə eyni mövzuya aiddir. Hüzn sözünə yaxın söz kədərdir, sevinc isə onun əksidir.
Bəzi şagirdlər eyni mövzuya aid sözü sinonim sanır. Ağac və meşə bir-birinə yaxın görünür, amma mənaları eyni deyil, çünki meşə çoxlu ağacla örtülmüş böyük sahədir. İkinci səhv sinonimlə antonimi qarışdırmaqdır: hüzn sözünə uyğun söz axtaranda sevinc seçmək olmaz, o əksmənalıdır.
Variantı seçməzdən əvvəl sözü cümləyə yerləşdir və özündən soruş: mənası dəyişirmi?
Özünü yoxla
Sinonim olan söz cütünü seç.
Arzu və istək mənaca yaxın sözlərdir. Gecə – gündüz əksmənalıdır, kitab – səhifə isə eyni mövzuya aid fərqli anlayışları bildirir.
Uşaq qəfil səsdən qorxdu. Cümlədə qorxdu sözünü hansı sözlə əvəz etsən, məna dəyişməz?
Ürkdü bu cümlədə qorxdu sözünə yaxın məna verir və onun kimi feildir. Qorxu isə isimdir, burada feili əvəz edə bilməz.
Hansı cümlədə ağır sözünü çətin sözü ilə əvəz edə bilərsən?
Ağır məsələ ifadəsində ağır sözü çətin mənasındadır. Digər cümlələrdə isə əşyaların çəkisini bildirir.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Sinonimlərə aid tapşırıqları həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzularıDərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Hacı Qara — Sinonimlər və antonimlər», səh. 64