beta

← Geri

Azərbaycan dili, Leksika

Çoxmənalı sözlər: mənanı cümlədən tanımaq

Sözün cümlədə hansı mənada işləndiyini tapmağı və çoxmənalı sözü omonimdən ayırmağı öyrənəcəksən.

Oxumaq üçün 3 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: kənddə daşdan tikilmiş kiçik bulaq və hovuza axan su.

Göz sözünü götür. Səhər gözünü açırsan, bu, insanın gözüdür. Nənən sapı iynənin gözündən keçirir. Kənddə su bulağın gözündən axır. Söz eynidir, amma hər dəfə başqa şey deyir.

Qəribəsi budur ki, bunu heç fikirləşmədən başa düşürsən. Beynin cümlənin qalan hissəsinə baxır və lazım olan mənanı özü seçir. İzahlı lüğəti açsan, bir sözün altında nömrələnmiş bir neçə məna görərsən.

İmtahanda isə bu avtomatik seçimi şüurlu etməlisən: sözün mənasını cümlədən oxumalı və onu oxşar variantla tutuşdurmalısan.

Niyə lazımdır

Bu bacarıq mətni düzgün anlamaq üçündür. Bir sözü yanlış mənada başa düşsən, bütün cümlənin fikri sürüşə bilər. Xüsusən məcazi mənalar bədii mətndə tez-tez çıxır.

Tapşırıqda eyni sözün müxtəlif cümlələrdəki mənalarını müqayisə edirsən. Kim sözü cümlədə oxuyub mənasını öz sözləri ilə deyə bilirsə, düzgün variantı tez tapır.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Mətndə rəqəmlə işarələnmiş feil və ya isim verilir. Sən həmin sözün orada hansı mənada işləndiyini müəyyən etməli, sonra ona oxşar mənalı sözü olan cümləni və ya sözün izahını (məsələn, hansı sözün qarşılığıdır, hansı ifadə ilə eynidir) seçməlisən. Bəzən bir neçə cümlə verilir və bunlardan hansında sözün mətndəki mənası təkrarlanır deyə soruşulur.

Qayda

  • Bir sözün bir neçə mənası ola bilər. Bu mənalar bir-birinə yaxındır, aralarında ortaq cəhət tapılır. Belə sözlərə çoxmənalı sözlər deyilir. Çox vaxt mənalardan biri həqiqi, digərləri məcazi olur.
  • Çoxmənalı sözün hansı mənada işləndiyini cümlədəki mühit, yəni kontekst müəyyən edir.
  • Eyni cür deyilən və yazılan, amma mənaları arasında yaxınlıq olmayan sözlər omonimdir. Məsələn, yaz (fəsil) və yaz (yazmaq feilinin əmri).
  • Qısa yoxlama: iki mənanı ayrıca izah et və ortaq cəhət axtar. Tapılsa, söz çoxmənalıdır, tapılmasa, omonimdir.
Mənalar arasındakı əlaqə
Çoxmənalı sözOmonim
Mənalar arasında yaxınlıq varMənalar arasında yaxınlıq yoxdur

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Çoxmənalı söz müxtəlif cümlələrdə fərqli mənada işlənir, mənanı yanındakı sözlər müəyyən edir. Mənanı sinonimlə əvəz etməklə yoxla: yük daşımaq aparmaq, məna daşımaq isə ifadə etmək deməkdir.

Öyrənilməli qayda

Çoxmənalı sözün mənaları bir-birinə yaxın olur və cümlədəki mühitlə müəyyənləşir, ona görə sözün hər cümlədə nə bildirdiyini müqayisə et. Məsələn, təcrübə fikri göstərir cümləsində «göstərir» sözü «sübut edir» mənasındadır.

Öyrənilməli qayda

Çoxmənalı sözün hansı mənada işləndiyi cümlədə yanındakı sözlərdən bilinir; eyni sözün iki cümlədə eyni mənada olub-olmadığını bu yolla müəyyən et. Məsələn, quş bəsləmək saxlayıb böyütmək, kin bəsləmək isə ürəkdə saxlamaq deməkdir.

Mənanı cümlədən tap

Hər sualda sözün mənasını əvvəlcə cümlədən öz sözlərinlə de, sonra variantı seç.

Nümunələr

1
Oğlan ayağını daşa vurdu, stolun bir ayağı sınmışdı, dağın ayağında kənd salınıb. Ayaq sözü çoxmənalıdırmı? Hər üç halda söz bir şeyin aşağı hissəsini və ya dayağını bildirir, ortaq cəhət var, deməli, çoxmənalıdır.
2
Ağır çanta ifadəsindəki ağır sözü ilə eyni mənada işlənən cümləni seç: a) Ağır xəstə həkimə müraciət etdi. b) Bu yük ağırdır, tək qaldıra bilmərəm. Çantada ağır “çəkisi çox” deməkdir. b cümləsində də yükün çəkisi çoxdur, doğru cavab budur. a cümləsində isə “vəziyyəti çətin” mənası var.
3
Yaz sözünün yaz fəsli və dərsi yaz nümunələrindəki mənaları arasında yaxınlıq varmı? Birində il fəsli, digərində hərəkət bildirir. Ortaq cəhət yoxdur, deməli, omonimdir.

Tipik səhv

Ağır xəstə ifadəsində ağır “çəkisi çox” deməkdir, çünki ilk yadıma bu məna düşdü.

Əvvəlcə ifadəni oxuyuram: xəstənin çəkisindən söhbət getmir. Deməli, burada ağır “vəziyyəti çətin” deməkdir. Sonra variantlarla müqayisə edirəm.

Çoxları sözün mənasını cümləyə baxmadan, ilk yadına düşən mənaya görə seçir. Amma ağır xəstə və ağır söz ifadələrində məna “çəkisi çox” deyil, fərqlidir.

Bir də eyni görünən sözləri dərhal omonim sayırlar, halbuki mənalar yaxındırsa, söz çoxmənalıdır. Əvvəlcə sözü cümlədə oxu, öz mənasını öz sözlərinlə de, sonra variantlarla müqayisə et.

Özünü yoxla

İllər keçdikcə həmin günün xırda təfərrüatları yaddaşımdan silindi. Bu cümlədə silindi sözünün mənasını seç.

Həyətdəki qızılgüllər açdı. Hansı cümlədə açdı sözü eyni mənadadır?

Hansı cütdə fərqləndirilmiş söz çoxmənalıdır?

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.

Mövzu üzrə sınaq, 11-ci sinifMövzu üzrə sınaq, 9-cu sinif

Digər mövzular

Bütün Azərbaycan dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Təcili qan lazımdır — Çoxmənalı sözlər. Omonimlər», səh. 32