Azərbaycan dili, Leksika
Frazeoloji birləşmələr: sözlər birlikdə nə deyir
Frazeoloji birləşməni sərbəst birləşmədən və mürəkkəb feildən ayırmağı, onun mənasını bir sözlə deməyi öyrənəcəksən.
Oxu vaxtı: 3 dəqiqə
Ağzına su almaq ifadəsi “susmaq” deməkdir. Burada söhbət sudan getmir: ifadə bütövlükdə bir kəlmə də deməmək mənasını verir.
Sözbəsöz tərcümə belə ifadənin məcazi mənasını həmişə çatdırmır. İngilis dilində də belə ifadələr var. It's raining cats and dogs hərfi oxunanda “pişiklər və itlər yağır” kimi çıxır, amma sadəcə güclü yağış yağdığını bildirir.
Belə hazır ifadələr dildə çoxdur. Onları tanımaq bir az detektiv işinə bənzəyir: sözlər bir şey deyir, birləşmə isə tamam başqa şey.
Niyə lazımdır
Frazeoloji birləşmələr nitqi canlı edir. “Çox yoruldum” əvəzinə “əldən düşdüm” desən, fikir daha obrazlı çıxır. Bədii mətndə onları tanımasan, cümləni hərfi anlayıb əsl mənanı qaçırarsan.
İmtahanda əsas bacarıq birdir: ifadənin hərfi oxunuşunu onun əsl mənasından ayırmaq. Bunu bacaran sərbəst birləşməni, mürəkkəb feili və frazeoloji birləşməni bir-birinə qarışdırmır, sinonimi də mənaya görə rahat tapır.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Üç cür tapşırıq olur. Birincisində bir neçə söz birləşməsi verilir və frazeoloji birləşmə seçilir. İkincisində mətnə əsasən işarələnmiş ifadənin mənasını öz sözlərinlə yazmalısan. Üçüncüsündə verilmiş frazeoloji birləşməyə mənaca yaxın başqa ifadə (frazeoloji sinonim) axtarılır.
Qayda
- Frazeoloji birləşmədə sözlər öz həqiqi mənasından uzaqlaşır və birləşmə bütövlükdə yeni bir məna bildirir: dil tapmaq (anlaşmaq), əl çəkmək (fikrindən daşınmaq).
- Belə birləşmələrin çoxu hərəkət bildirir, çoxunu bir sözlə əvəz etmək olur.
- Sərbəst söz birləşməsində hər söz öz mənasını saxlayır: su içmək, kitab oxumaq. Kömək etmək, təsəlli vermək kimi birləşmələr isə mürəkkəb feildir: ad əsas mənanı bildirir, köməkçi feil müstəqil leksik mənasını itirərək ona qoşulur.
- Eyni birləşmə cümləyə görə həm həqiqi, həm də məcazi mənada işlənə bilər, ona görə kontekstə baxmaq lazımdır.
- Frazeoloji birləşmələr də sinonim və antonim ola bilər.
| Növ | Nümunə |
|---|---|
| Frazeoloji | dil tapmaq → anlaşmaq |
| Sərbəst | su içmək |
| Mürəkkəb feil | kömək etmək |
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Frazeoloji birləşmə bir neçə sözdən ibarət sabit ifadədir və birlikdə köçürmə mənada işlənir, sözlərin ayrılıqda mənası ifadənin mənasını vermir: özündən çıxmaq (hirslənmək).
Öyrənilməli qayda
Frazeoloji birləşmə sözlərin sabit birləşməsidir, mənası ayrı-ayrı sözlərdən çıxarılmır, bütövlükdə başa düşülür. Məsələn, əl-ələ vermək ifadəsi “birləşib birgə işləmək” deməkdir.
Öyrənilməli qayda
Frazeoloji birləşmənin mənası ayrı-ayrı sözlərdən yox, birlikdəki məcazi məzmundan çıxır və çox vaxt bir sözlə verilir. Məsələn, ağzına su almaq susmaq deməkdir.
Öyrənilməli qayda
Mənaca yaxın frazeoloji birləşmələr bir-birinin sinonimi olur. Onları tapmaq üçün hər birləşmənin mənasını bir sözlə izah et və eyni mənalıları seç: dil tökmək və ayağına düşmək ikisi də “yalvarmaq” deməkdir.
Öyrənilməli qayda
Frazeoloji birləşmədə sözlər öz əsas mənasını itirir və birlikdə yeni məna bildirir; bu məna kontekstə görə seçilir. Məsələn: əl çəkmək – imtina etmək.
Öyrənilməli qayda
Frazeoloji birləşmə bir neçə sözdən ibarət olub bütövlükdə tək məna bildirən sabit ifadədir, sərbəst birləşmədə isə hər söz öz mənasını saxlayır. Məsələn, baş sındırmaq “çox düşünmək” deməkdir.
Öyrənilməli qayda
Frazeoloji birləşmə sabit ifadədir: onu təşkil edən sözlər ayrılıqda yox, birlikdə köçürmə məna verir. Məsələn, burnunu soxmaq sözlərin hərfi mənasını deyil, qarışmaq mənasını bildirir.
Öyrənilməli qayda
Frazeoloji birləşmədə sözlər həqiqi mənasını itirib bütövlükdə yeni məna bildirir, ona görə onu sözbəsöz yox, cümlədəki vəziyyətə görə izah et. Çox vaxt belə birləşməni bir sözlə əvəz etmək olar, məsələn, “əl çəkmək” – “imtina etmək”.
Öyrənilməli qayda
Frazeoloji birləşmədə sözlər məcazi mənada işlənir və bütövlükdə bir məna bildirir: əldən düşmək (çox yorulmaq). Söz həqiqi mənada işlənibsə, bu, sərbəst söz birləşməsidir: əlini çəkmək (əlini geri çəkmək).
Öyrənilməli qayda
Frazeoloji birləşmə bütövlükdə bir məna bildirən sabit söz birləşməsidir; onu hər sözünə görə yox, kontekstə görə izah et. Çox vaxt bir sözlə əvəz etmək olar: əl-ayağa düşmək – tələsmək.
Öyrənilməli qayda
Frazeoloji birləşmə sözlərin birlikdə yeni, sabit məna qazandığı birləşmədir; tərkibindəki sözlər ayrılıqda həqiqi mənasında işlənmir. Məsələn, əl-ayağa düşmək “tələsmək, təlaşlanmaq” mənasını verir.
Öyrənilməli qayda
Frazeoloji birləşmədə sözlər məcazi mənada birləşib bütövlükdə bir məna verir və tərkibi dəyişmir. Məsələn, əl çəkmək (vaz keçmək) frazeoloji, kitab oxumaq isə sərbəst birləşmədir.
Hansıdır? Sına
Hər sualda bir düz cavab var. Əvvəlcə ifadəni bir sözlə əvəz etməyə çalış, sonra seç.
Nümunələr
Tipik səhv
Əl çəkmək əlin hərəkətidir, kömək etmək isə frazeoloji birləşmədir.
Əl çəkmək “fikrindən daşınmaq” deməkdir və frazeoloji birləşmədir. Kömək etmək isə mürəkkəb feildir, frazeoloji birləşmə deyil.
Bəzi şagirdlər hər iki sözü ayrıca başa düşüb ifadəni hərfi oxuyurlar. Bəziləri isə iki sözdən ibarət hər birləşməni frazeoloji hesab edir, halbuki kömək etmək və yaxşılıq etmək mürəkkəb feildir.
Yoxlamaq üçün ifadəni bir sözlə əvəz etməyə çalış: yeni mənası olan və hərfi oxunuşdan fərqlənən birləşmə frazeolojidir.
Özünü yoxla
Frazeoloji birləşməni seç.
Qulaq asmaq bütövlükdə “dinləmək” mənasını verən sabit ifadədir. Söhbət etmək mürəkkəb feil, Pəncərəni açmaq isə sərbəst söz birləşməsidir.
“Xoş xəbəri eşidəndə Nərminin ayağı yerə dəymirdi.” İşarələnmiş ifadənin bu cümlədəki mənasını seç.
Xoş xəbər ifadənin burada “çox sevinmək” mənasında işləndiyini göstərir. Söhbət ayağın həqiqətən yerə dəyib-dəyməməsindən getmir.
Ürəyi ağzına gəlmək ifadəsinin frazeoloji sinonimini seç.
Ürəyi ağzına gəlmək və bağrı yarılmaq “çox qorxmaq” mənasını bildirir. Sinonimliyi sözlərin oxşarlığına görə deyil, ifadələrin bütöv mənasına görə müəyyən edirsən.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər cavabın izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzularıDərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Sara xatun — Frazeoloji birləşmələr», səh. 90