beta

← Geri

İngilis dili, Qrammatika

İngilis dilində sadə və mürəkkəb cümlə

İngilis dilində sadə və mürəkkəb cümlələri ayırmağı, sözləri sıralamağı və uyğun feil formasını seçməyi öyrənəcəksən.

Oxumağa 5 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: pəncərə yanındakı masada açıq kitab və qələm.

Masadakı açıq kitabı və yanındakı qələmi ingiliscə təsvir etmək istədiyini düşün. Kitabın açıq olduğunu deyə bilərsən. Qələmin harada olduğunu da əlavə edə bilərsən. Əşyalar dəyişmir, amma onları ayrı cümlələrlə, yaxud fikirləri bir cümlədə birləşdirərək təsvir edə bilərsən. Beləcə, adi bir masa cümlə qurmaq üçün material verir.

İndi book, pen və desk sözlərini bildiyini düşün. Bu sözləri tanımaq hələ hazır cümlə demək deyil. Onların arasında əlaqə qurmalısan: nə haradadır, nə haqqında məlumat verirsən? Sözlərin hamısı tanış olsa da, onları istənilən sırada düzmək olmur. Cümlənin mənası ilə quruluşu burada birlikdə işləyir.

Bir də masanı pəncərənin yanında təsəvvür et. Yağış yağarsa, pəncərəni bağlayacağını demək istəyirsən. Artıq təkcə gördüyünü təsvir etmirsən; mümkün hadisəni və ona cavab olaraq nə edəcəyini əlaqələndirirsən. Bu mövzuda həmin əlaqələri izləyəcəksən. Məqsəd uzun cümlədən çəkinmək deyil, onun hissələrinin bir-birinə necə bağlandığını görməkdir.

Niyə lazımdır

İngiliscə mesaj yazanda bəzən əşyanın yerini bildirirsən, bəzən də planını bir şərtlə bağlayırsan. Cümlənin quruluşunu başa düşəndə demək istədiyini yoxlamaq üçün konkret dayağın olur. Yazdığını sadəcə səsləndirib düzgün gəlib-gəlmədiyini düşünmək əvəzinə, sözlərin cümlədə hansı işi gördüyünə baxa bilirsən.

İmtahanda da tanış sözlərdən ibarət variantın avtomatik düzgün olduğunu düşünmə. Cümləni mənaca anlamaqla onun qrammatik quruluşunu yoxlamaq ayrı işlərdir. Aşağıdakı nümunələrdə cavabı oxumazdan əvvəl öz seçimini et və səbəbini bir cümlə ilə de. Sonra həllə bax: cavabın uyğun gəlməsə, hansı əlaqəni gözdən qaçırdığını tap.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Səndən qarışıq verilmiş söz və birləşmələri cümlə şəklində sıralamaq, düzgün sual cümləsini seçmək, şərt cümləsində boşluqları tamamlamaq tələb olunur. Bir neçə cümlə arasından qrammatik cəhətdən düzgün olanları da seçə bilərsən. Bunun üçün söz sırasını, feilin formasını və mübtədanın tək, yaxud cəm olmasını yoxla.

Qayda

  • Sadə cümlə bir qrammatik əsasa malikdir: The baby smiled. Mürəkkəb cümlədə isə iki və ya daha çox qrammatik əsas olur: The baby smiled, and we laughed.
  • Söz sırası təsdiq bildirən adi nəqli cümlədə belədir: mübtəda, xəbər, varsa tamamlıq. Yer və zaman bildirən hissələr çox vaxt sonda gəlir. Sözləri düzərkən to the station, for her friend kimi birləşmələri parçalama.
  • Sual cümləsində Past Simple zamanında əsas feillə yer soruşduqda bu sıranı gözlə: Where, did, mübtəda, feilin əsas forması. Did keçmiş zamanı bildirdiyindən əsas feil keçmiş zaman formasına düşmür.
  • Şərt cümləsində gələcəkdə baş verməsi mümkün olan şərt və nəticə üçün əsas quruluş belədir: if hissəsində Present Simple, nəticə hissəsində will və feilin əsas forması. Şərt hissəsi əvvəldə gələndə ondan sonra vergül qoyulur.
  • Uzlaşma üçün mübtədanın əsas sözünü tap. Aradakı yer bildirən ifadə xəbərin formasını dəyişmir: The girls in this room speak French. Burada girls cəmdir.
  • Each of və the number of ilə başlayan mübtədalar təkdə xəbər tələb edir: Each of the rooms has a window. Sonrakı cəm isim səni çaşdırmasın.
  • One of the ... who quruluşunda who cəm ismə aid olduqda onun ardınca cəmlə uzlaşan feil gəlir: Aysel is one of the singers who perform here. Burada is Aysellə, perform isə singers sözü ilə uzlaşır.

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

İngilis dilində adi təsdiq cümləsində mübtəda xəbərdən əvvəl, tamamlıq isə feildən sonra gəlir. Məqsəd bildirən birləşməni tamamlıqdan sonra yerləşdirə bilərsən: My sister painted a picture for the art competition.

Öyrənilməli qayda

Mübtəda bir fəaliyyəti bildirən cerund tərkibidirsə, onu tək say, tərkibdəki cəm isimlər xəbərə təsir etmir. Təsdiq cümləsində Present Simple üçün üçüncü şəxsin tək formasını, Present Perfect üçün has və feilin üçüncü formasını seç: Reading adventure stories helps me relax.

Öyrənilməli qayda

Eyni fikri başqa şəxsə aid edərkən təsdiq üçün so, inkar üçün neither/nor, sonra köməkçi feil və mübtəda işlət, köməkçi feili əvvəlki zamana və yeni mübtədaya uyğun seç. Fərqi bildirmək üçün but sözündən sonra mübtəda və uyğun inkar forması işlənə bilər: My friends enjoy chess, but I don’t.

Öyrənilməli qayda

Adi təsdiq cümləsini qurarkən mübtəda, xəbər və tamamlıq sırasını gözlə. Hərəkətin yönəldiyi yeri bildirən to sözünü yer adından əvvəl yaz: The boy carried a box to the kitchen.

Öyrənilməli qayda

Adi təsdiq cümləsində mübtəda feildən əvvəl gəlir, kimisə və ya nəyisə gözləmək mənasında wait for işlənir. Yer bildirən birləşməni cümlənin sonunda verə bilərsən: They waited for the bus near the park.

Öyrənilməli qayda

Birinci növ şərt cümləsi gələcəkdə baş verməsi mümkün olan hadisəni və onun nəticəsini bildirir. Belə cümlədə if hissəsində Present Simple, nəticə hissəsində isə adətən will və feilin əsas forması işlənir: If it rains, we will stay indoors.

Öyrənilməli qayda

Xəbərin tək və ya cəm formasını mübtədaya görə seç, each of və the number of ilə başlayan mübtədalar təkdə xəbər tələb edir. Təyin budaq cümləsində mübtəda olan who hansı ismə aiddirsə, xəbər həmin isimlə uzlaşır: She is one of the artists who paint animals.

Öyrənilməli qayda

Past Simple zamanında əsas feil be olmadıqda yer haqqında sual verərkən where sözündən sonra did, mübtəda və feilin əsas formasını işlət. Keçmiş zamanı artıq did bildirdiyi üçün əsas feili keçmiş zaman formasına salma: Where did she buy her bicycle?

Öyrənilməli qayda

Sayılmayan isim mübtədanın əsas sözü olduqda xəbər təkdə işlənir, aradakı söz birləşməsindəki cəm isim xəbərin formasını dəyişmir. Sifətlə xəbər qurarkən zamana uyğun be formasını işlət, gələcək zamanda will sözündən sonra be də lazımdır: The milk in those cups will be warm.

Öyrənilməli qayda

Keçmişdə bir yerdə nəyinsə olduğunu bildirərkən tək isimlə there was, cəm isimlə there were işlət. Sayla verilən isim cəmdədirsə, cəm formasını seç: There were six chairs in the garden last night.

Uzunluğa aldanma

Hər cümlənin qrammatik əsasını tap, sonra növünü seç.

Nümunələr

1

Cümlə qur: some flowers / bought / my aunt / yesterday.

Həllə bax

Həlli: Alan şəxs my aunt, hərəkət bought, alınan isə some flowers olur: My aunt bought some flowers yesterday.

2

Boşluqları tamamla: If it ... (rain) tomorrow, we ... (stay) indoors.

Həllə bax

Həlli: Şərt hissəsində it ilə rains, nəticədə will stay seçilir.

3

Səhvi düzəlt: Where did Leyla left her bag?

Həllə bax

Həlli: Did ilə left əvəzinə leave yaz: Where did Leyla leave her bag?

4
Cümlənin növünü müəyyənləşdir və qrammatik əsaslarını göstər: The screen went dark, but the music continued.
Həllə bax
  1. Əvvəl ekran haqqında deyilənə bax: the screen mübtəda, went dark xəbərdir. Burada ekranın vəziyyətinin dəyişməsi bildirilir.
  2. Sonra musiqi haqqında deyiləni ayır: the music mübtəda, continued xəbərdir. Bu hissənin öz qrammatik əsası var.
  3. But həmin hissələri birləşdirir. Cümləni sözlərin sayına görə deyil, tapdığın qrammatik əsaslara görə qiymətləndir.

Cümlə mürəkkəbdir: the screen — went dark və the music — continued olmaqla iki qrammatik əsası var.

Tipik səhv

The door near those windows are open, and if it will rain, the floor will get wet.

The door near those windows is open, and if it rains, the floor will get wet.

Formanı gözə dəyən sözə görə seçmə: xəbəri özündən əvvəlki ən yaxın isimlə uzlaşdırmaq səhv seçimə aparır; əvvəl mübtədanın əsas sözünü müəyyənləşdir — burada windows deyil, door sözüdür.

Gələcəkdən danışıldığı üçün şərt bildirən if hissəsinə də avtomatik will əlavə etmə; şərti və nəticəni ayrı yoxla.

Cümlələri özün yoxla

Mürəkkəb cümləni seç.

Past Simple zamanında düzgün sual cümləsini seç.

Gələcəkdə baş verməsi mümkün olan şərti və nəticəni bildirmək üçün boşluqları tamamla: If my brother ... his homework early, he ... me.

Mövzu üzrə sınağa keç

Sadə və mürəkkəb cümlə üzrə tapşırıqları həll et, cavabların izahına bax.

Mövzu üzrə sınaq, 9-cu sinif

Digər mövzular

Bütün İngilis dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: İngilis dili, 9-cu sinif, «Grammar A: So do I; Neither / Nor do I», səh. 52
  • Dərslik: İngilis dili, 7-ci sinif, «Grammar: There Was/Were», səh. 27