İngilis dili, Qrammatika
Modal feillər və məchul növ: must, can, should və passiv
Bacarıq, məcburiyyət, qadağa və məsləhət bildirən sözləri düzgün seçməyi və məchul növü tanımağı öyrənəcəksən.
Oxumaq üçün 4 dəqiqə

Vağzalda, muzeydə və ya məktəb qapısında ingiliscə yazılmış qaydalar çox vaxt eyni qəliblə qurulur: Tickets must be shown. Bags must not be left here. Bu qısa cümlələrdə iki şey birlikdə işləyir: modal feil və məchul növ.
Bəzən bir kiçik söz mənanı tamam dəyişir. You mustn't run “qaçmaq olmaz” deməkdir. You don't have to run isə “qaçmağa ehtiyac yoxdur” deməkdir. Birində qadağa var, o birində sadəcə rahatlıq.
Bu mövzuda həmin incəlikləri tutacaqsan: hansı sözdən sonra to gəlir, hansından sonra gəlmir və nə vaxt mübtəda hərəkəti özü etmir, hərəkət ona edilir.
Niyə lazımdır
Bu ifadələr gündəlik ingilis dilində hər yerdədir: qaydalarda, məsləhətlərdə, qatar cədvəlində, xəbərlərdə. Onları düzgün işlədən adam həm aydın danışır, həm də oxuduğunu səhv başa düşmür.
İmtahanda variantlar adətən bir-birinə çox oxşayır: could ilə could to, mustn't ilə needn't. Artıq bir to-nu və ya yanlış zamanı dərhal görən adam düzgün cavabı tez seçir və vaxtına qənaət edir.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Cümləni tamamlayarkən bacarıq, məcburiyyət və məsləhət bildirən ifadələrdən uyğununu seçirsən. Bunun üçün həm mənanı, həm zamanı, həm də ifadədən sonra gələn feilin formasını yoxlamalısan. Planlaşdırılmış hadisəni bildirən ifadə və məchul növdə olan cümlələr də soruşulur.
Qayda
- Modal feillər olan can, could, must, should sözlərindən sonra əsas feil to hissəciksiz işlənir; bu modal feillərə şəxsə görə -s artırılmır: He can skate.
- Bacarıq indiki zamanda can, keçmişdə ümumi bacarıq isə could ilə bildirilir. Eyni mənada am/is/are able to və keçmişdə was/were able to işlənir: My aunt could swim as a child.
- Məcburiyyət üçün must və have to işlənir. İndiki zamanda he, she, it ilə has to seçilir: My cousin has to wear a uniform.
- Qadağa bildirən mustn't ilə zərurətin olmadığını bildirən needn't və don't/doesn't have to ifadələrini fərqləndir. You needn't bring lunch. cümləsi nahar gətirməyin vacib olmadığını bildirir.
- Məsləhət bildirən should hissəciksiz, ought to isə to ilə işlənir: You ought to rest.
- Planlaşdırılmış hadisə üçün be due to işlənir; be mübtədaya və zamana uyğun dəyişir: The bus is due to leave at noon. Be about to isə lap yaxın anda baş verəcək hərəkəti bildirir.
- Məchul növdə mübtəda hərəkəti yerinə yetirmir, hərəkət ona yönəlir. Quruluş be feilinin uyğun forması və əsas feilin üçüncü formasıdır: The letters were sent yesterday. Burada sent, send feilinin üçüncü formasıdır.
- Modal feillə məchul növdə modal feildən sonra be və üçüncü forma gəlir: The windows must be cleaned.
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Could keçmişdə bir işi görmək bacarığını və ya imkanını bildirir; ardınca əsas feili to olmadan işlət: At six, I could count in English. Be able to ifadəsində isə əsas feildən əvvəl to mütləq saxlanır.
Öyrənilməli qayda
Məlum növdəki vasitəsiz tamamlıq məchul növdə mübtəda olur. Təsirsiz feillə belə çevrilmə mümkün deyil, çünki hərəkətin təsir etdiyi obyekti bildirən tamamlıq yoxdur: The baby slept.
Öyrənilməli qayda
Məchul növə çevirmədə vasitəsiz tamamlıq mübtəda olur; təsirsiz feillə qurulan cümlədə isə belə tamamlıq yoxdur. Yalnız hərəkəti edən şəxsi və hərəkətin tərzini bildirən bu cümləni məchul növə çevirmə: The child laughed loudly.
Öyrənilməli qayda
Qaydanın tələb etdiyi vacib hərəkəti bildirmək üçün must işlədə bilərsən: Visitors must show their tickets. Bu modal feildən sonra əsas feil başlanğıc formada gəlir, araya to əlavə edilmir.
Öyrənilməli qayda
Feilin cümlədə necə işləndiyinə bax: vasitəsiz tamamlıq varsa, onu məchul növün mübtədası etmək olar. Təsirsiz işlənən feillə bu çevrilmə alınmır: The guests arrived.
Öyrənilməli qayda
Məchul növdə mübtəda hərəkətin təsirinə məruz qalır və xəbər be ilə feilin üçüncü formasından düzəlir: The letters were delivered. Was və ya were sözündən sonra sifət və ya mənsubiyyət əvəzliyi gəlməsi məchul növ yaratmır.
Öyrənilməli qayda
Past Simple Passive qurarkən təkdə olan üçüncü şəxslə was, cəm mübtəda ilə were və əsas feilin üçüncü formasını işlət. Qaydasız feilin ikinci formasını üçüncü forma ilə qarışdırma: A new song was sung.
Öyrənilməli qayda
Məsləhət bildirən ought to ifadəsində to saxlanır: You ought to rest more. Must, should və can əsas feilə to olmadan qoşulur, indiki zamanda təkdə olan üçüncü şəxslə isə have to əvəzinə has to işlədilir.
Öyrənilməli qayda
Bir hadisənin lap az sonra baş verəcəyini be about to ilə bildir; ardınca feilin başlanğıc formasını yaz. İndiki vəziyyət üçün mübtədaya uyğun am, is və ya are seç: The film is about to start.
Öyrənilməli qayda
Müəyyən vaxta planlaşdırılan hadisə üçün be due to ifadəsindən istifadə et: The train is due to arrive at noon. Mübtədaya və zamana uyğun be formasını seç, əsas feildən əvvəlki to hissəsini saxla.
Öyrənilməli qayda
Məlum növdəki cümləni məchul növə çevirəndə onun zamanını dəyişmə, vasitəsiz tamamlığı yeni mübtəda et. Past Perfect Passive üçün had been birləşməsinə əsas feilin üçüncü formasını artır: The cake had been eaten before noon.
Öyrənilməli qayda
Keçmiş bacarığı was/were able to ilə ifadə edə bilərsən; be formasını mübtədaya uyğun seç və ardınca əsas feili işlət: At eight, Murad was able to swim. Bacarığın aid olduğu dövr keçmişdə bitibsə, indiki zaman formasını seçmə.
Öyrənilməli qayda
Have to məcburiyyət bildirir, don’t have to isə işin vacib olmadığını göstərir: We have to return these books today. You mübtədası ilə have to işlət və cümlədə artıq verilmiş to hissəsini nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
Past Simple zamanında məchul növü düzəltmək üçün was və ya were köməkçi feilindən sonra əsas feilin üçüncü formasını işlət. Mübtəda tək isimdirsə, was, cəm isimdirsə, were seç: The windows were cleaned last Sunday.
Öyrənilməli qayda
Don't have to hərəkəti etməyin vacib olmadığını, mustn't isə onu etməyin qadağan olduğunu bildirir. Cümlədə məcburiyyətin olmadığını qadağadan fərqləndir: You don't have to wear a hat, but you mustn't forget your ticket.
Özünü yoxla
Boşluğa uyğun variantı seç. Həm mənaya, həm də to-ya diqqət et.
Nümunələr
Seç: At six, Farid (could / can / could to) read short stories.
Həllə bax
Həlli: Altı yaşındakı bacarıqdan danışılır. Keçmişə uyğun, hissəciksiz forma could olur.
Tamamla: These documents are important. You (mustn't / needn't) lose them.
Həllə bax
Həlli: Sənədləri itirmək olmaz; qadağa bildirmək üçün mustn't seç.
Məchul növü tap: The plates were blue. The plates were washed.
Həllə bax
Həlli: İkinci cümlədə qablar yuyulub: were washed məchul növdür. Birincidə blue sifəti rəng bildirir.
Tipik səhv
When she was five, she could to read.
When she was five, she was able to read. (və ya: she could read)
Yalnız mənaya baxıb seçmə: could məna baxımından uyğundur, amma ondan sonra to gəlmir, ona görə could to read səhvdir, was able to read isə düzgündür.
Həmçinin hər was/were olan cümləni məchul sayma: The plates were blue məchul deyil. Ardınca gələn sözün sifət, əvəzlik, yoxsa hərəkət bildirən üçüncü forma olduğunu yoxla.
Mövzu üzrə qısa test
Məsləhət bildirən cümləni tamamla: She ___ check her answers.
Should məsləhət bildirir və ondan sonra əsas feil to hissəciksiz işlənir. She ilə də bu modal feilə -s artırılmır.
You mustn't touch the screen. cümləsinin mənasını seç.
Mustn't qadağa bildirir. Toxunmağın vacib olmadığını demək üçün isə needn't və ya don't have to işlədərdin.
Cümləni məchul növdə tamamla: The instructions must ___ in English.
Təlimatlar yazılır, buna görə modal feildən sonra be və əsas feilin üçüncü forması gəlir. Write feilinin üçüncü forması written olduğundan must be written seçilir.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün İngilis dili mövzuları- İngilis diliSifətin müqayisə və üstünlük dərəcələriCümlədə buraxılmış yerə sifətin uyğun formasını seçməlisən.
- İngilis diliArtiklCümlədəki boşluqlar üçün a, an, the seçir və ya artiklin işlənmədiyini müəyyənləşdirirsən.
- İngilis diliMəsdər və cerundİmtahanda boşluğa uyğun feil formasını seçir və ya düzgün qurulmuş cümlələri müəyyən edirsən.
- İngilis diliİsim (The Noun)İmtahanda isimləri digər nitq hissələrindən ayırır, yiyəlik halındakı sözləri tapır və miqdar bildirən…
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: İngilis dili, 8-ci sinif, «Grammar A: Modal verbs: must, mustn't, have to, don't have to, cannot», səh. 66
- Dərslik: İngilis dili, 8-ci sinif, «Grammar B: Be expressions: to be about to, to be due to, to be able to», səh. 68
- Dərslik: İngilis dili, 7-ci sinif, «Grammar: Could», səh. 49