Azərbaycan dili, “Yazı” məzmun xətti
Mətnin üslubuna görə düzəlişlər: cümləni necə düzəltmək olar
Cümlədə yersiz sözü, səhv şəkilçini, artıq təkrarı və mətnə uyğun gəlməyən ifadəni tapıb yalnız onu düzəltməyi öyrənəcəksən.
Oxu vaxtı: 3 dəqiqə
Dostuna “sabah gəlmirəm, xəstələnmişəm” yazanda heç bir problem yoxdur. Eyni xəbəri direktora ərizədə belə yazsan, qəribə görünəcək. Fikir dəyişməyib, sadəcə mətnin növü dəyişib, ona görə sözlər də başqa olmalıdır.
İnşanı yoxlayan müəllim adətən bütün cümləni pozub yenidən yazmır. Bir sözün altından xətt çəkir, bir şəkilçini düzəldir, artıq sözün üstündən xətt çəkir. Bu mövzu elə bu bacarıqdan bəhs edir: cümlədə nəyin yerinə düşmədiyini görmək və yalnız həmin yeri düzəltmək.
Niyə lazımdır
Bu bacarıq hər yazıda lazımdır: inşada, ərizədə, məktubda, hətta təqdimatın slaydında da. Cümlədə bir söz yerinə düşmürsə, oxucu fikrə yox, həmin səhvə baxır.
İmtahanda düzəlişi variantlardan seçmirsən, cümləni özün yazırsan. Qüsuru görməmək də, düzgün hissəni lazımsız yerə dəyişmək də cavabı korlayır. Ona görə hər qüsuru ayrıca tapıb dəqiq düzəltməyi öyrənmək lazımdır.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Mətn verilir, onun bir cümləsinin altından xətt çəkilir. Tapşırıq belə olur: cümlədəki qüsurları tap və cümləni düzgün yaz. Bəzən deyilir ki, qüsursuz hissələri dəyişmə, bəzən isə düzəlişi qüsurlu məqamlarda etmək tələb olunur. Qüsur söz seçimində, sözlərin təkrarında, qrammatik formada və ya üslubun mətnə uyğun gəlməməsində ola bilər.
Qayda
Fonetik norma düzgün yazılışı (orfoqrafiyanı) və düzgün tələffüzü (orfoepiyanı) əhatə edir. Yazılı redaktədə isə əsas diqqətini söz seçiminə, qrammatik əlaqələrə və üslubi uyğunluğa yönəlt:
- leksik norma pozuntusu: sözün mənasına uyğun gəlməyən və ya yersiz seçilmiş söz, lazımsız təkrar;
- qrammatik norma pozuntusu: şəkilçinin, halın, zamanın, uzlaşmanın səhv işlənməsi.
Üslub isə dil vahidlərindən məqsədyönlü istifadədir: elmi, rəsmi, publisistik və bədii mətnlərin hər biri öz söz və cümlə seçimini tələb edir. Elmi və rəsmi mətndə danışıq sözləri və ifadələri adətən yersiz olur, mətn dəqiq və sadə olmalıdır.
İş qaydası: cümləni diqqətlə oxu, hər qüsuru ayrıca tap, həmin yeri düzəlt, sonra cümləni yenidən oxu. Mənanı dəyişmə.
| Məqam | Qüsur |
|---|---|
| Leksik norma | Yersiz söz, lazımsız təkrar |
| Qrammatik norma | Şəkilçi, hal, zaman, uzlaşma |
| Üslub | Mətnə uyğun gəlməyən ifadə |
Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar
Öyrənilməli qayda
Cümlədə mənaca və ya üslubca yerinə düşməyən sözü uyğun sözlə əvəz et, düzgün hissələrə toxunma. Əvəz edən söz eyni mənanı saxlamalıdır: yol keçmək əvəzinə yol qət etmək də demək olar.
Öyrənilməli qayda
Sözlər mənaca bir-birinə uyğun gəlməlidir: şöhrət qazanmaq deyilir, şöhrət çıxarmaq deyilmir. Hərəkəti cümlənin mübtədası özü yox, başqaları edirsə, feil məchul növdə işlənir: mükafata layiq görülmək.
Redaktor sən ol
Hər cümlədə bir qüsur var. İlk üç cümlədə ən düzgün düzəlişi seç: qüsur aradan qalxmalı, qalan hissə isə dəyişməməlidir. Son cümlədə isə pozulmuş normanı müəyyən et.
Nümunələr
Şagirdlər sinifdə müəllimin dediyi sözlərə qulaq asırdılar və müəllimin dediyi sözləri diqqətlə dinləyirdilər.
Həllə bax
Həlli: Qüsur lazımsız təkrardır, çünki qulaq asmaq və dinləmək eyni işdir, müəllimin dediyi sözlər isə iki dəfə yazılıb. Düzgün variant: Şagirdlər sinifdə müəllimin dediyi sözləri diqqətlə dinləyirdilər.
Biz Azərbaycanın tarixinə və mədəniyyətini öyrənirik.
Həllə bax
Həlli: Qrammatik qüsur var: öyrənmək feili burada tamamlığı təsirlik halda tələb edir, “tarixinə” sözü isə yönlük haldadır. Düzgün variant: Biz Azərbaycanın tarixini və mədəniyyətini öyrənirik.
Su normal təzyiqdə 100 dərəcədə qaynayır, yəni havaya uçub gedir.
Həllə bax
Həlli: Elmi mətn üçün danışıq ifadəsi uyğun deyil. Düzgün variant: Su normal təzyiqdə 100 dərəcədə qaynayır, yəni buxara çevrilir.
Tipik səhv
Cümlə: “Bacım hər səhər idmanla məşğul olur və hər səhər idman edir.” Şagirdin yazdığı: “Bacım səhərləri parkda qaçışa çıxır.”
Bacım hər səhər idmanla məşğul olur.
Şagird bütün cümləni öz sözləri ilə yenidən yazıb, qüsursuz hissələri də dəyişib, məna da dəyişib. Düzgün yol minimal düzəlişdir: qüsurlu yeri tap və dəyiş, qalanını olduğu kimi saxla. Burada eyni fikir iki dəfə bildirilib, ona görə artıq hissəni atmaq kifayətdir.
Başqa tələsik səhv artıq sözü görməməkdir. Amma yaxın mənalı sözlər fərqli məna çaları verirsə, qala bilər: bunu cümlənin mənasına baxıb müəyyən et.
Özünü yoxla
“Bu layihənin hazırlanmasında könüllülər mühüm rol göstərdilər.” Yalnız yanlış seçilmiş feili düzəldən variantı seç.
Bu mənada düzgün ifadə “rol oynamaq”dır. “Göstərdilər” sözünü “oynadılar” ilə əvəz edəndə leksik qüsur aradan qalxır, cümlənin qalan hissəsi dəyişmir.
“Mən dünən məktəbdəki sərgiyə baxdıq.” Qüsursuz hissələri dəyişmədən cümləni düzəlt.
“Mən” mübtədasına uyğun olaraq xəbər birinci şəxsin təkində, yəni “baxdım” formasında olmalıdır. Bu düzəliş qrammatik qüsuru aradan qaldırır, hərəkəti edəni və zamanı dəyişmir.
Rəsmi elandakı danışıq ifadəsini uyğun ifadə ilə əvəz et: “İclas sabah baş tutacaq, hamı özünü yetirsin.”
“Hamı iştirak etsin” ifadəsi rəsmi elana uyğundur və hamının iclasa gəlməsi tələbini saxlayır. Digər variantlardakı danışıq ifadələri üslubi uyğunsuzluğu aradan qaldırmır.
Bu mövzu üzrə sınaq
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliMətndən fakt və sitat seçməkYazılı tapşırıqlarda mətn verilir və cavabın mətnə söykənməlidir.
- Azərbaycan diliMətn hissələrinin məntiqi əlaqəsiMətnin bəzi yerləri boş çərçivə ilə verilir, kənarda isə nömrələnmiş cümlələr olur.
- Azərbaycan diliMətnin üslubi və struktur təkmilləşdirilməsiMətndən cümlə seçilir və onu yaxşılaşdırmaq tələb olunur.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 11-ci sinif, «Hər uşağın ən yaxşı tərəfini üzə çıxarmaq», səh. 30
- Dərslik: Azərbaycan dili, 10-cu sinif, «Sevgi ağacı», səh. 94