Azərbaycan dili, “Yazı” məzmun xətti
Mətnin üslubi və struktur təkmilləşdirilməsi: cümləni cilala
Cümləni mətnin üslubuna uyğunlaşdırmağı, artıq sözü atmağı və ağır cümləni mənasını itirmədən yenidən qurmağı öyrənəcəksən.
Oxu vaxtı: 3 dəqiqə
Dostuna mesaj yazırsan, göndərməzdən əvvəl bir sözü silib yerinə başqasını yazırsan. Sonra cümləni bir az qısaldırsan. Bəlkə də fərqinə varmırsan, amma bu, artıq redaktədir.
Eyni xəbəri dostuna bir cür, müəlliminə isə başqa cür yazırsan. Fakt eynidir, söz seçimi isə fərqlidir. Yəni hər mətnin öz dili var və o dil oxucuya görə seçilir.
Bu mövzu da elə cümləni mənasını dəyişmədən gözəlləşdirməkdən bəhs edir. «Mən dedim ki, mən gələcəyəm» ilə «Gələcəyimi dedim» eyni şeyi deyir, ikincini isə oxumaq daha rahatdır.
Niyə lazımdır
Esse, məktub, hətta adi elan yazanda da ilk variant nadir hallarda son variant olur. Təkrarı görən və artıq sözü atan adamın mətni daha aydın və daha inandırıcı oxunur.
İmtahanda isə bu bacarıq açıq tapşırıqda özünü göstərir: yazdığın variant həm qüsursuz olmalı, həm də ilkin fikri saxlamalıdır. Yaxşı redaktə edən şagird ehtiyatlı davranır: yalnız lazım olan yeri dəyişir, düzgün hissələrə toxunmur.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Mətndən cümlə seçilir və onu yaxşılaşdırmaq tələb olunur. Üç tapşırıq tipinə tez-tez rast gəlinir: cümləni bədii mətnə uyğun məcazlarla (bənzətmə, epitet, frazeoloji birləşmə) zənginləşdirmək, cümlədəki yersiz seçilmiş söz və ya artıq sözləri düzəltmək, ağır oxunan cümləni yenidən qurmaq. Çox vaxt mənanı saxlamaq və qüsursuz hissələrə toxunmamaq şərt qoyulur.
Qayda
- Əvvəlcə mətnin üslubunu müəyyən et. Bədii mətndə obraz yaradan ifadələr yerinə düşür, elmi və məlumat xarakterli mətndə isə dəqiq və sadə dil lazımdır.
- Söz seçimi: sinonimlər çalarına görə fərqlənir. Məsələn, qəlb, ürək, könül sözləri hər cümlədə bir-birini əvəz edə bilmir. Cümləyə mənaca ən dəqiq gələn sözü seç.
- Artıq sözləri sil: eyni mənanı iki dəfə verən ifadələr (məsələn, ağ bəyaz) və təkrarlanan sözlər oxunaqlılığı pozur.
- Struktur: uzun və ya təkrarlı cümləni qısalt, söz sırasını və əlaqəni düzəlt. İlkin cümlədə səbəb və nəticə varsa, onların əlaqəsini aydın göstər, yoxdursa, yeni əlaqə uydurma.
Yenidən yazdığın cümlə ilkin cümlənin məzmununu itirməməlidir.
| Mətn | Seçim |
|---|---|
| Bədii | Obraz yaradan ifadələr |
| Elmi və məlumat xarakterli | Dəqiq və sadə dil |
Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar
Öyrənilməli qayda
Bədii mətnin üslubuna uyğun cümləni zənginləşdirmək üçün düz mənalı sözləri bənzətmə, epitet və başqa məcazi ifadələrlə əvəz et, amma əsas məzmunu dəyişmə. Məsələn, toz qalxmışdı əvəzinə toz-duman ərşə ucalmışdı yazmaq olar.
Öyrənilməli qayda
Boşluğa elə sözlər yaz ki, cümlənin mənası əvvəlki fikirlə məntiqi uzlaşsın. Lakin kimi qarşılaşdırma bildirən bağlayıcıdan sonra əvvəlki fikrə zidd məna gəlir.
Öyrənilməli qayda
Leksik norma sözü mənasına görə seçməyi və ona uyğun sözlə birləşdirməyi tələb edir, yerində işlənməyən söz isə sadə və dəqiq sözlə əvəz olunur. Məsələn: həvəs bəsləyən əvəzinə həvəs göstərən yazıla bilər.
Öyrənilməli qayda
Bədii üslubda fikir bənzətmə, epitet və frazeoloji birləşmə kimi obrazlı vasitələrlə verilir, ona görə cümlənin əsas mənasını saxla və ona təsvir əlavə et. Məsələn, qar yağırdı əvəzinə qar yeri ağ yorğan kimi bürüyürdü yaz.
Öyrənilməli qayda
Cümləni redaktə edəndə sözün mənaya və üslubun tələbinə uyğunluğuna, xəbərin feil növünə diqqət yetir: fail cümlədə göstərilibsə, xəbər məlum növdə olmalıdır. Məsələn, mövcud olanı aşkar edirlər, yeni şeyi isə ixtira edirlər.
Öyrənilməli qayda
Cümləni təkmilləşdirəndə mənası eyni olan söz təkrarını at və feilin yerində düzgün işləndiyini yoxla: təsirli feil obyekt tələb edir. Məsələn, subyektin özü haqqında “yay itirdi” yox, “yay itdi” deyilir.
Öyrənilməli qayda
Cümlənin boşluğunu doldurarkən əvvəlki sözlərin tələb etdiyi qrammatik forma və mənanı gözlə: xəbər mübtəda ilə şəxsə və kəmiyyətə görə uzlaşmalı, ifadə mətnin üslubuna yaraşmalıdır. Məsələn, biz gedirik, onlar gedirlər.
Öyrənilməli qayda
Cümləni redaktə edəndə hər sözün mənasının cümlənin fikrinə uyğun olub-olmadığını yoxla: yersiz işlənmiş sözü düzgün sözlə əvəz et, qalan hissəni dəyişmə. Məsələn, ixrac malın ölkədən çıxarılması, idxal isə ölkəyə gətirilməsi deməkdir.
Hansı variant daha yaxşıdır?
Hər sualda tapşırığın şərtinə ən uyğun variantı seç.
Nümunələr
Qar yağırdı, kənd sakit idi. Cümləni bədii üslubda zənginləşdir.
Həllə bax
Həlli: Pambıq kimi ağ qar ahəstə-ahəstə yağırdı, kəndi dərin sükut bürümüşdü. Burada bənzətmə (pambıq kimi) və epitet (dərin sükut) əlavə olunub, əsas məzmun, yəni qar və sakitlik saxlanılıb.
Ağ bəyaz qar bütün küçələri örtmüşdü.
Həllə bax
Həlli: Ağ və bəyaz eyni rəngi bildirir, ona görə biri artıqdır. Düzgün variant: Ağ qar bütün küçələri örtmüşdü.
Mən qərara gəldim ki, mən kitabxanaya gedəcəyəm, çünki mən imtahana hazırlaşmalıyam.
Həllə bax
Həlli: Mən sözü üç dəfə təkrarlanıb, cümlə uzadılıb. Düzgün variant: İmtahana hazırlaşmalı olduğum üçün kitabxanaya getməyə qərar verdim.
Tipik səhv
İlkin cümlə: «Axşam düşdü, şəhər işıqlandı.» Şagirdin variantı: «Qan kimi qırmızı, yorğun günəş qızılı üfüqə çəkildi, şəhər min ulduz kimi parlayan çıraqlarla bəzəndi, küçədə isə uşaqlar top oynayırdı.»
«Axşam düşdü, şəhər çıraqlar içində bərq vurdu.»
Səhv variantda məcazlar bir-birinin üstünə yığılıb, üstəlik mətndə olmayan hadisə (uşaqların top oynaması) əlavə olunub, yəni məzmun dəyişib. Düzgün yol bir-iki yerinə düşən obrazlı ifadə seçməkdir, əsas fikri isə olduğu kimi saxlamaqdır.
Mətn elmi olsaydı, məcaz əvəzinə dəqiq sözdən istifadə etmək lazım olardı.
Özünü yoxla
«Çay axırdı.» Cümlənin əsas məzmununu saxlayan və onu bədii üslubda zənginləşdirən variantı seç.
«Gümüş lent kimi» bənzətməsi obraz yaradır və çayın axması fikrini saxlayır. Digər variantlarda ya yeni hadisə əlavə olunur, ya da fikir təkrarlanır.
«Dar ensiz cığır bağa aparırdı.» Yalnız artıq sözü çıxarıb məzmunu saxlayan variantı seç.
«Dar» və «ensiz» burada eyni mənanı verir, ona görə birini çıxarmaq kifayətdir. Cığırın dar olması və bağa aparması haqqında məlumat saxlanmalıdır.
«Rəna bildirdi ki, Rəna yolu tanımadığı üçün Rəna gecikib.» Təkrarları aradan qaldıran və ilkin məzmunu tam saxlayan variantı seç.
Düzgün variantda adın təkrarı aradan qalxır, Rənanın dediyi fikir və gecikmənin səbəbi saxlanır. Digər variantlarda səbəb dəyişdirilir və ya gecikmə haqqında məlumat itir.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliMətndən fakt və sitat seçməkYazılı tapşırıqlarda mətn verilir və cavabın mətnə söykənməlidir.
- Azərbaycan diliMətn hissələrinin məntiqi əlaqəsiMətnin bəzi yerləri boş çərçivə ilə verilir, kənarda isə nömrələnmiş cümlələr olur.
- Azərbaycan diliMətnin üslubuna görə düzəlişlərMətn verilir, onun bir cümləsinin altından xətt çəkilir.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 11-ci sinif, «Üç ağacın sirri», səh. 92
- Dərslik: Azərbaycan dili, 10-cu sinif, «Arzum jurnalist olmaq idi», səh. 42