Azərbaycan dili, “Yazı” məzmun xətti
Mətndən fakt və sitat seçmək: fikrini mətnlə sübut et
Mətndən faktı rəydən ayırmağı, qısa sitat gətirməyi və fikrin kimə aid olduğunu düzgün göstərməyi öyrənəcəksən.
Oxu vaxtı: 4 dəqiqə
Kitab barədə mübahisədə ən güclü arqument ucadan deyilən söz deyil. Kitabı açıb mübahisə olunan yeri göstərmək lazımdır. Belə edəndə həmin cümlənin kitabda həqiqətən yazıldığını göstərə bilərsən. Sonra onun sənin fikrini necə əsaslandırdığını izah etmək qalır.
Yazılı tapşırıq da belə işləyir. “Mənə elə gəlir” yazmaq heç nəyi sübut etmir. Mətndəki konkret cümlə, ad və ya rəqəm müddəanı təsdiqləyirsə, dəlil kimi işlədilə bilər. Belə məlumatı necə seçib yazmağı aşağıda görəcəksən.
Niyə lazımdır
Bu bacarıq yalnız imtahanda lazım olmur. Referat yazanda, bir xəbəri müzakirə edəndə, kiminsə dediyini başqasına çatdıranda faktı rəydən ayırmalı, sözü də olduğu kimi, sahibinin adı ilə verməlisən. Belə olmasa, sənə inanmırlar.
İmtahanda isə fərq dərhal görünür. Ümumi sözlərlə yazılan cavab mətni oxuduğunu göstərmir. Verilmiş fikri təsdiqləyən fakt və ya sitat seçib əlaqəsini izah etməlisən.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Yazılı tapşırıqlarda mətn verilir və cavabın mətnə söykənməlidir. Bəzən bir müddəa göstərilir, sən isə onu təsdiq edən faktları cədvələ yazırsan. Bəzən atalar sözü və ya aforizm mətnlə əlaqələndirilir, fikrini mətndən iki məqamla əsaslandırmalısan. Başqa tapşırıqda mətndən sitat gətirmək və ya fikrin kimə aid olduğunu göstərmək lazım gəlir.
Qayda
- Fakt mətndə yazılmış dəqiq məlumatdır: ad, tarix, rəqəm, hadisə, hərəkət. Qiymətləndirmə (gözəldir, maraqlıdır) fakt deyil, rəydir.
- Dəlil fikrini sübut etmək üçün gətirdiyin fakt və ya sitatdır. O, müddəa ilə birbaşa əlaqəli olmalıdır.
- Sitat mətndən sözbəsöz götürülmüş hissədir. Dırnaq içində yazılır və dəyişdirilmir. Qısa götür, mətni sitatla doldurma.
- Mənbəyə istinad fikrin sahibini göstərmək deməkdir: “…” (müəllifin adı) və ya müəllifin fikrincə, … kimi.
Ardıcıllıq: müddəanı oxu, mətndə ona aid yeri tap, faktı yaz və ya qısa sitat gətir, sonra onun müddəanı necə təsdiqlədiyini bir cümlə ilə izah et.
| Anlayış | Əlamət |
|---|---|
| Fakt | Dəqiq məlumat |
| Dəlil | Fikri sübut edən fakt və ya sitat |
| Sitat | Sözbəsöz götürülmüş hissə |
| İstinad | Fikrin sahibini göstərmək |
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Müddəanı təsdiq edən fakt mətndəki konkret məlumatdır (nümunə, ad, rəqəm), hər faktı ayrıca qısa cümlə ilə yaz. Müxtəlif naxışlar var demək azdır, hansı naxışların olduğunu göstər.
Öyrənilməli qayda
Verilmiş fikri mətnlə əlaqələndirəndə mətndəki fakt və ifadələri sübut kimi göstər, sitatı isə qısa saxla və yerində işlət. Məsələn, rəssamların tablolarına müraciət olunması rəssamlığın da rolunu göstərir.
Öyrənilməli qayda
Aforizmi mətnlə əlaqələndirəndə əvvəlcə fikrin mənasını öz sözünlə izah et, sonra qəhrəmanın həyatından sitat və ya hadisə gətirib onu təsdiqlə. Məsələn, öz yerini tapdı demək üçün mətndən uyğun cümləni sitat kimi ver.
Öyrənilməli qayda
Atalar sözünün məcazi mənasını əvvəlcə sadə dillə izah et, sonra onu obrazın konkret hərəkətləri ilə bağla. Fikrini mətndən götürülmüş iki məqamla təsdiqlə; hər məqam atalar sözündəki fikri göstərməlidir.
Özünü yoxla: fakt, dəlil, sitat
Suallar aşağıdakı nümunələrin mətnlərinə əsaslanır. Hər sualda bir düzgün variant var. Seç, sonra izahı oxu.
Nümunələr
Mətn: Əvvəllər oxu zalı saat 9-da açılırdı, indi saat 8-də açılır. Evə kitab vermə müddəti iki həftədən üç həftəyə uzadılıb. Hər şənbə şahmat dərnəyi keçirilir. Müddəa: Kitabxana oxucuların vaxtını rahatlaşdıran dəyişikliklər edib.
Həllə bax
Həlli: Fakt 1: oxu zalı bir saat tez, saat 8-də açılır. Fakt 2: kitabın evdə qalma müddəti üç həftəyə çatdırılıb. Şahmat dərnəyi mətndədir, amma vaxtla bağlı dəyişiklik olmadığı üçün cədvələ yazılmır.
Mətn: Aynur hər gün səhər cəmi on dəqiqə ingilis sözləri öyrənirdi. Bir ildən sonra o, rayon olimpiadasında iştirak etdi. Tapşırıq: “Damlaya-damlaya göl olar” atalar sözünü mətnlə əlaqələndir.
Həllə bax
Həlli: Atalar sözü kiçik və ardıcıl səyin böyük nəticə verdiyini bildirir. Birinci məqam: Aynur hər gün cəmi on dəqiqə çalışırdı, bu kiçik damladır. İkinci məqam: bir ildən sonra olimpiadada iştirak etdi, bu isə göldür.
Mətn: Tədqiqatçı Sevinc Hüseynova yazır: “Körpü XV əsrdə daşdan tikilib.” Fikri iki üsulla ver.
Həllə bax
Həlli: Sitat: “Körpü XV əsrdə daşdan tikilib” (S. Hüseynova). Ümumiləşdirmə: S. Hüseynovanın fikrincə, körpü XV əsrdə tikilmişdir. Dırnaq birinci üsulda olur, çünki orada sözlər olduğu kimi saxlanılır, ikinci üsulda isə fikir öz sözlərinlə verilir.
Tipik səhv
Müddəa: Kitabxana oxucuların vaxtını rahatlaşdıran dəyişikliklər edib. Fakt: kitabxana oxuculara çox rahat şərait yaradıb, orada hər şey gözəldir.
Fakt: oxu zalı əvvəl saat 9-da açılırdı, indi isə saat 8-də açılır.
Səhv cavabda müddəa başqa sözlərlə təkrar olunub, üstəlik “hər şey gözəldir” kimi ümumi rəy yazılıb və fakt sayılıb. Düzgün yol mətnin konkret cümləsini tapıb oradan rəqəm, ad və ya hadisə götürməkdir.
İkinci səhv uzun hissəni sitat kimi köçürməkdir. Bunun əvəzinə ən vacib sözləri seç, qalanını öz sözünlə ifadə et.
Mövzu üzrə qısa test
Mətn: Məktəb qəzeti cümə günü yayımlandı. Qəzetin üz qabığı çox gözəldir. Yazılar da olduqca maraqlıdır. Hansı cümləni fakt kimi seçərsən?
Qəzetin cümə günü yayımlanması mətndə verilmiş dəqiq məlumatdır. “Gözəldir” və “maraqlıdır” sözləri isə qiymətləndirmə bildirir, buna görə həmin cümlələr rəydir.
Mətn: Nigar yolda pulqabı tapdı və onu sahibinə qaytardı. Sonra rəfiqəsi ilə parka getdi. “Nigar dürüst davrandı” müddəasını hansı cavab mətndəki faktla əsaslandırır?
Pulqabını sahibinə qaytarması Nigarın dürüst davrandığını birbaşa təsdiqləyir. Dəlil seçəndə mətndəki faktın müddəa ilə əlaqəsini göstərməlisən.
Mətn: Müəllif Aysel Məmmədova yazır: “Külək sarı yarpaqları həyətə səpirdi.” Həm sitatın, həm də fikrin sahibinin düzgün verildiyi variantı seç.
Düzgün variantda sözlər mətndəki kimi saxlanılıb, dırnaq içində verilib və fikrin sahibi göstərilib. Sitatın sözlərini dəyişmək və ya onu başqa müəllifə aid etmək olmaz.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliMətn hissələrinin məntiqi əlaqəsiMətnin bəzi yerləri boş çərçivə ilə verilir, kənarda isə nömrələnmiş cümlələr olur.
- Azərbaycan diliMətnin üslubuna görə düzəlişlərMətn verilir, onun bir cümləsinin altından xətt çəkilir.
- Azərbaycan diliMətnin üslubi və struktur təkmilləşdirilməsiMətndən cümlə seçilir və onu yaxşılaşdırmaq tələb olunur.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Duyğular adası — Mübtəda», səh. 67
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 1-ci hissə, «Bir eposun izi ilə — Sual, əmr, nida cümlələrinin yaranma yolları», səh. 78