Azərbaycan dili, “Yazı” məzmun xətti
Mətn hissələrinin məntiqi əlaqəsi
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 1-ci hissə, «Bir eposun izi ilə — Sual, əmr, nida cümlələrinin yaranma yolları», səh. 78
- Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 1-ci hissə, «Qədimdə yazı materialları — Sözlərin təkrarından yaranan mürəkkəb sözlər», səh. 46
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Mətnin bəzi yerləri boş çərçivə ilə verilir, kənarda isə nömrələnmiş cümlələr olur. Sən cümlələri çərçivələrə düzgün ardıcıllıqla yerləşdirməlisən. Başqa tapşırıqda soruşulur: nömrələnmiş cümlələrdən hansını çıxarsan, mətnin məntiqi pozulmaz? Hər ikisində cümlələrin bir-birinə necə bağlandığını görmək tələb olunur.
Qayda
Mətn plan üzrə qurulur: giriş mövzunu təqdim edir, əsas hissə plandakı altbaşlıqları ardıcıl açır, sonluq nəticə verir. Hər cümlə öz hissəsinin məlumatını daşımalıdır. Xronoloji mətndə hadisələr zaman ardıcıllığı ilə verilir, qeyri-xronoloji mətn isə sual və problemlər üzrə qurulur.
Cümlələr bir-birinə bu vasitələrlə bağlanır:
- əvəzliklər (bu, onlar, belə) əvvəlki cümlədəki sözə qayıdır;
- cümlələri əlaqələndirən sözlər: lakin (qarşılaşdırma), buna görə (nəticə), beləliklə və deməli (yekun);
- əvvəldə adı çəkilən sözün sonra təkrarı və ya ona işarə.
Çərçivəyə cümlə seçəndə həm əvvəlki, həm sonrakı cümləyə bax. Cümlə çıxararkən yoxla: sonrakı cümlə ona istinad edirmi?
| Söz və ya ifadə | Əlaqə |
|---|---|
| lakin | Qarşılaşdırma |
| buna görə | Nəticə |
| beləliklə, deməli | Yekun |
Nümunələr
Cümlələri sırala. A. Beləliklə, su təbiətdə dayanmadan dövr edir. B. Havada soyuyan buxar xırda damcılara çevrilərək buludları əmələ gətirir. C. Günəşin istisi ilə dəniz və çaylardan su buxarlanır. D. Buludlar ağırlaşdıqda su yağış və ya qar şəklində yenidən yerə düşür.
Həlli: C mövzunu açır. B-dəki buxar C-də buxarlanan sudur, D-dəki buludlar isə B-də yaranıb. A beləliklə sözü ilə yekun verir. Cavab: C, B, D, A.
1. Kitabxanada yeni oxu zalı açıldı. 2. Bu zalda eyni vaxtda əlli nəfər otura bilir. 3. Həmin say bir neçə il əvvəlkindən iki dəfə çoxdur. 4. Zalın pəncərələri həyətə baxır. Hansı cümlələri ayrı-ayrılıqda çıxarmaq olar?
Həlli: 1-ci cümlə çıxsa, 2-dəki bu zalda ifadəsi istinadsız qalır. 2-ci çıxsa, 3-dəki həmin say ifadəsinin nəyə aid olduğu bilinmir. 3-cü və 4-cü cümlələrə sonrakı cümlə istinad etmir. Cavab: 3 və 4.
Şəhərdə nəqliyyat problemi artıb. [ boş çərçivə ] Buna görə bəzi küçələrdə velosiped yolları çəkilir. Hansı cümlə uyğundur: a) Hər gün küçələrə minlərlə yeni avtomobil çıxır. b) Velosiped yolları yaşıl rənglə boyanır.
Həlli: Sonrakı cümlə buna görə ilə başlayır, deməli, çərçivədəki cümlə səbəb göstərməlidir. a) avtomobillərin çoxalmasını bildirir və yolların çəkilməsinə səbəb ola bilər. b) yolların rənginə aiddir, səbəb deyil. Cavab: a.
Tipik səhv
Şagird çərçivəyə cümləni mövzuya yaxınlığına görə qoyur. Düzgün yol cümlədəki əlaqələndirici sözə və ya əvəzliyə baxıb onun nəyə istinad etdiyini tapmaqdır. Məsələn, beləliklə ilə başlayan cümlə adətən mətnin əvvəlində olmur. Çıxarma tapşırığında da şagird ən az vacib görünən cümləni seçir. Əslində sonrakı cümlələrin həmin cümləyə söykənib-söykənmədiyini yoxlamaq lazımdır.