İngilis dili, Qrammatika
İngilis dilində feilin zamanları: mənadan formaya
Cümlənin mənasına baxaraq uyğun zamanı seçməyi və feili mübtədaya uyğun işlətməyi öyrənəcəksən.
5 dəqiqəlik oxu

Kitabı oxumaqla oxuyub bitirmək eyni şey deyil. «Kitabı oxudum» deyəndə işi bitirdiyini bildirirsən. «Kitabı oxuyurdum» deyəndə isə diqqəti oxumağın davam etdiyi ana çəkirsən. Kitab da, onu oxuyan da dəyişmir, amma dinləyənin təsəvvür etdiyi mənzərə dəyişir. Feilin sonundakı kiçik fərq hadisəyə haradan baxdığını göstərir.
Bir də «Hər axşam kitab oxuyuram» var. Burada söhbət konkret bir axşamın hesabatından getmir. Bu cümlə ilə vərdişini təsvir edirsən. İngiliscə danışanda da həmin fərqləri çatdırmalısan: işi bitirmisən, müəyyən anda işin içindəsən, yoxsa bunu adətən edirsən? Zamanın adını seçməzdən əvvəl demək istədiyin fikri aydınlaşdırmaq buna görə faydalıdır.
Zaman adları ilk baxışda əzbərlənəcək uzun siyahıya oxşaya bilər. Amma hər cümləyə kiçik bir səhnə kimi baxanda seçim daha anlaşıqlı olur. Əvvəl səhnədə nə baş verdiyini tut, sonra feilin formasına keç. Belə baxanda qayda cümlənin mənasını qurmağa kömək edir.
Niyə lazımdır
İngiliscə mesaj yazanda gördüyün işi, gündəlik vərdişini və sabah üçün şərtini qarşı tərəfə aydın çatdırmaq istəyirsən. Feilin forması bu mənanın bir hissəsini daşıyır. Oxuyanda da həmin formaya fikir versən, mətndə hansı işin tamamlandığını, hansının təsvir edilən anda davam etdiyini daha rahat izləyərsən.
İmtahanda faydalı başlanğıc cümləni öz sözlərinlə izah etməkdir. Variantlara keçməzdən əvvəl hadisəni təsəvvür et və hərəkəti kimin etdiyini müəyyənləşdir. Sonra seçdiyin formanı bütöv cümlədə oxu. Bu kiçik yoxlama cavabın həm demək istədiyin fikrə, həm də cümlənin quruluşuna uyğun gəlib-gəlmədiyini görməyə kömək edir.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Cümlədə boşluqları uyğun zaman formaları ilə tamamlayırsan, bəzən isə bir neçə düzgün formanı seçirsən. Tapşırıqlarda keçmiş hadisələrin ardıcıllığını, eyni anda gedən hərəkətləri və gələcək hadisənin şərtini fərqləndirirsən. Feilin mübtəda ilə uzlaşmasını, təsdiq və inkar formalarını da yoxlamalısan.
Qayda
- Past Simple keçmişdə baş verib bitmiş hərəkəti bildirir. Təsdiqdə qaydalı feil -ed qəbul edir, qaydasız feilin ikinci forması işlənir: We bought a tent last month. Bitmiş keçmiş vaxtı göstərən yesterday, ago kimi sözlərlə belə hərəkətlər üçün Present Perfect seçmə.
- Past Continuous keçmişin müəyyən anında gedən hərəkəti göstərir: was/were və feilin -ing forması. I, he, she, it ilə was, you, we, they ilə were işlət: We were practising at noon yesterday.
- Qəfil hadisə davam edən keçmiş hərəkətin fonunda baş verirsə, onu Past Simple ilə ifadə et: Elvin was swimming when it started to rain. Ardıcıl tamamlanan hadisələr də bu zamanda verilir.
- Paralel hərəkətlər keçmişdə eyni anda davam edirsə, hər ikisi Past Continuous ilə göstərilir: While Dad was washing the car, Mum was watering the flowers.
- Present Simple vərdişləri və ümumi halları bildirir. Adi feillər he, she, it ilə təsdiqdə -s/-es qəbul edir; inkarda doesn't sözündən sonra əsas forma qalır. Everybody də tək sayılır: Everybody enjoys music.
- To be mübtədaya uyğunlaşır: indiki zamanda I am, he/she/it is, you/we/they are; keçmişdə I/he/she/it was, you/we/they were. Əsas isim cəmdədirsə, zaman mənasına görə are və ya were seç: The windows of that house are open.
- Real şərt gələcəyə aid olsa belə, if hissəsində Present Simple işlənir; nəticəni bildirən hissədə will və feilin əsas forması işlənə bilər: If Leyla calls, I will answer.
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Past Simple keçmişin müəyyən vaxtında tamamlanmış işi bildirir; təsdiq cümləsində qaydasız feilin ikinci formasını işlət: We ate soup yesterday.
Öyrənilməli qayda
Be feilinin formasını mübtədanın əsas sözünə görə seç: cəm isimlə indiki zamanda are, keçmişdə were işlənir, aradakı ifadədə olan tək isim bu seçimi dəyişmir. Vaxt bildirilmədikdə hər iki zaman mümkün ola bilər: The chairs near the door were dusty.
Öyrənilməli qayda
Keçmişdə nəyinsə mövcudluğunu bildirəndə tək və ya sayılmayan isimdən əvvəl there was, cəm isimdən əvvəl there were işlət. Vaxt ifadəsinə və ismin kəmiyyətinə diqqət et: There were two kittens behind the gate last night.
Öyrənilməli qayda
Əvvəllər adi olan, indi isə davam etməyən vərdişi bildirmək üçün used to ifadəsindən sonra feilin əsas forması gəlir: My aunt used to walk to work. İnkar cümləsində didn’t use to ifadəsini işlət və əsas feili dəyişmə.
Öyrənilməli qayda
Mövcudluq bildirən there quruluşunda sonrakı isim cəmdirsə, indiki zamanda are, keçmişdə were işlət; gələcək zamanın will be forması isə kəmiyyətə görə dəyişmir. Vaxt göstərilmədikdə müxtəlif zamanlar mümkün ola bilər: There will be two concerts next month.
Öyrənilməli qayda
Keçmişdə davam etməkdə olan işi Past Continuous, həmin vaxt qəfil baş verən hadisələri isə Past Simple ilə ifadə et: While I was washing a plate, the phone rang and I dropped the plate.
Öyrənilməli qayda
Keçmişdə bitmiş hadisənin vaxtı yesterday kimi sözlə dəqiqləşirsə, Past Simple seç; qaydasız feillərin bu zamandakı forması ayrıca öyrənilir: He bought a pencil yesterday.
Öyrənilməli qayda
Keçmişdə yanaşı davam edən iki işi təsvir edərkən hər ikisini Past Continuous ilə verə bilərsən. Üçüncü şəxsin təkində was və feilin -ing forması işlənir: While Leyla was singing, her cousin was dancing.
Öyrənilməli qayda
Present Simple zamanında üçüncü şəxsin təkində təsdiqdə feil -s/-es qəbul edir, inkarda doesn’t ilə əsas formada qalır: My uncle doesn’t let us swim alone. Let qaydasız feilinin keçmiş zaman forması əsas forması ilə eynidir.
Öyrənilməli qayda
Gələcəkdə mümkün hadisənin şərtini bildirən if budaq cümləsində Present Simple, nəticəni bildirən baş cümlədə isə will və feilin əsas forması işlənə bilər: If the rain stops, we will play outside.
Öyrənilməli qayda
Bir fəaliyyəti adlandıran -ing formalı ifadə mübtəda olduqda tək sayılır; daxilindəki cəm isim feilin kəmiyyətini dəyişmir. Belə mübtəda ilə Present Simple zamanında üçüncü şəxsin tək forması, Present Perfect zamanında isə has və feilin üçüncü forması işlənir: Collecting stamps has taught me patience.
Öyrənilməli qayda
Everybody çox adama aid olsa da, qrammatik baxımdan tək sayılır; Present Simple zamanında təsdiqdə feil -s/-es qəbul edir, inkarda isə doesn’t və feilin əsas forması işlənir: Everybody enjoys this game.
Öyrənilməli qayda
Danışıq anında davam edən işi Present Continuous ilə bildir: mübtədaya uyğun am/is/are formasından sonra feilə -ing artır. At the moment ifadəsi bu mənanı göstərə bilər: My cousin is feeding the cat at the moment.
Öyrənilməli qayda
Since keçmişdə başlayan dövrün başlanğıcını bildirir; həmin vaxtdan indiyədək görülən işlər üçün Present Perfect işlət. Bu zaman mübtədaya uyğun have və ya has ilə feilin üçüncü formasından düzəlir: She has read four novels since the holidays began.
Cümləni zamanla uyğunlaşdır
Hər cümlədə feilin hansı zamanda işləndiyini tap.
Nümunələr
Murad ... (take) a taxi yesterday.
Həllə bax
Həlli: səfər keçmişdə bitib. Take qaydasız feildir; ikinci forması took boşluğa uyğundur.
While we ... (dance), the music suddenly ... (stop).
Həllə bax
Həlli: rəqs davam edirdi, musiqi isə qəfil kəsildi. Cavab: were dancing, stopped.
We will stay indoors if it ... (rain) tomorrow.
Həllə bax
Həlli: boşluq şərt hissəsindədir. It ilə indiki sadə zamanda rains yazılır.
Tipik səhv
The owner of these bikes doesn't likes rain.
The owner of these bikes doesn't like rain.
Feilə ən yaxın ismi mübtəda sanma; əsas ismi tap: burada bikes yox, owner əsasdır və doesn't likes əvəzinə doesn't like yazmalısan.
Təkcə zaman sözünə baxıb qərar vermə: tomorrow şərt hissəsində will tələb etmir.
Zamanları nə qədər ayırd edirsən?
Keçmişdə eyni anda davam edən iki hərəkətə uyğun variantı seç: While I ... a puzzle, my friends ... chess.
Keçmişdə eyni anda davam edən hər iki hərəkət üçün Past Continuous işlət. I ilə was solving, cəm mübtəda olan my friends ilə were playing seçilir.
Gündəlik vərdişi bildirən cümləni tamamla: Everybody ... a notebook to class every day.
Gündəlik vərdiş Present Simple ilə ifadə olunur. Everybody tək sayıldığı üçün təsdiqdə feilə -s artırılır: brings.
Real şərt bildirən cümləni tamamla: If Aysel ... her homework early tomorrow, she will visit her grandmother.
Şərt gələcəyə aid olsa da, if hissəsində Present Simple işlənir. Aysel üçüncü şəxsin təki olduğu üçün finishes seçilir.
Zaman seçimini məşq et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et, izahlarla cavablarını yoxla.
Digər mövzular
Bütün İngilis dili mövzuları- İngilis diliMəsdər və cerundİmtahanda boşluğa uyğun feil formasını seçir və ya düzgün qurulmuş cümlələri müəyyən edirsən.
- İngilis diliModal feillər və məchul növCümləni tamamlayarkən bacarıq, məcburiyyət və məsləhət bildirən ifadələrdən uyğununu seçirsən.
- İngilis diliİsim (The Noun)İmtahanda isimləri digər nitq hissələrindən ayırır, yiyəlik halındakı sözləri tapır və miqdar bildirən…
- İngilis diliSözönü və bağlayıcıCümlədə buraxılmış sözönünü və ya bağlayıcını seçirsən.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: İngilis dili, 8-ci sinif, «Grammar B: Present Perfect with for, since, already and yet», səh. 14
- Dərslik: İngilis dili, 7-ci sinif, «Grammar: Simple Present», səh. 6
- Dərslik: İngilis dili, 7-ci sinif, «Grammar: Present Continuous», səh. 13
- Dərslik: İngilis dili, 7-ci sinif, «Grammar: Simple Past», səh. 25
- Dərslik: İngilis dili, 7-ci sinif, «Grammar: Past Continuous: Affirmative and Negative», səh. 37
- Dərslik: İngilis dili, 7-ci sinif, «Grammar: Simple Past and Past Continuous», səh. 39
- Dərslik: İngilis dili, 6-cı sinif, «3.1 Let's Go On Holiday!», səh. 35