beta

← Geri

İngilis dili, Qrammatika

İngilis dilində əvəzlik (the pronoun): kiçik sözün işi

İngilis dilində əvəzliyi cümlədəki vəzifəsinə və mənaya görə seçməyi, oxşar formaları ayırmağı öyrənəcəksən.

4 dəqiqəlik oxu

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: masanın üstündəki dəftərlər və yaxındakı dəftəri göstərən əl.

Masanın üstündəki dəftəri göstərib «bunu ver» demək asandır. Barmağın hansı dəftəri nəzərdə tutduğunu göstərir, qarşı tərəf də səni anlayır. Eyni istəyi mesajla yazanda isə barmağın köməyə gəlmir. Oxuyan adam hansı dəftərdən danışdığını əvvəlki söhbətdən bilməlidir. Kiçik bir söz bütöv əşya adının yerini tutur, amma mənasını ətrafındakı söhbətdən alır.

İngilis dilində də qısa sözlər cümlənin böyük işini görür. She called me. və I called her. cümlələrinə bax. Hər ikisində zəngdən danışılır, amma zəng edən tərəf dəyişir. Sözlərin hamısı tanış olsa belə, onların yerini nəzərə almadan oxusan, kimin kimə zəng etdiyini tərsinə başa düşə bilərsən. Mesaj qısadır, qarışıqlıq yaratmaq üçün isə bu da kifayətdir.

Əvəzlik mövzusunun maraqlı tərəfi elə budur: bəzən cümlənin mənasını uzun və çətin söz yox, gözünün üstündən tez keçdiyi balaca söz müəyyənləşdirir. Oxuyanda həmin sözün arxasında kimi və ya nəyi gördüyünü düşün. Belə baxanda əvəzliklər əzbərlənəcək quru bir siyahıdan çıxıb söhbəti izləməyə kömək edən işarələrə çevrilir.

Niyə lazımdır

Bir mesaj yazanda eyni adamın adını hər cümlədə təkrarlamaq istəmirsən. Əvəzlikdən yerində istifadə edəndə fikri daha yığcam çatdırırsan. Oxuyanda isə bunun əksini edirsən: qısa sözün yerində hansı adamın və ya əşyanın nəzərdə tutulduğunu tapırsan. Bu bacarıq dialoqda danışanları, kiçik hekayədə isə hadisələrin kimlə bağlı olduğunu izləməyə kömək edir. Sözün tərcüməsini bilmək başlanğıcdır; cümlədə onun nə iş gördüyünü anlamaq da lazımdır.

İmtahanda tanış görünən variantı dərhal işarələmək əvəzinə, seçimini cümlənin içində yoxlaya bilərsən. Cavabı yerinə qoyub bütöv fikri oxu və özündən soruş: demək istənən məna alındımı? Aşağıdakı nümunələrin həllinə baxanda təkcə cavabı yadda saxlama; onu seçməyə kömək edən sözü də tap. Beləcə, növbəti tapşırıqda seçimin üçün konkret əsasın olar.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Cümlədəki boşluğa uyğun əvəzliyi və ya sual sözünü seçirsən. Tapşırıqda ismin tək və ya cəm olması, əvəzliyin cümlədəki vəzifəsi, əmr cümləsində kimə müraciət edilməsi yoxlanılır. Bəzən bir neçə söz eyni boşluğa uyğun gəlir; belə halda bütün düzgün seçimləri birləşdirən variantı tapmalısan.

Qayda

  • Şəxs əvəzlikləri ismin yerində işlənir. Mübtəda formaları I, you, he, she, it, we, they, uyğun tamamlıq formaları isə me, you, him, her, it, us, them olur. They know us. cümləsində tanıyanlar they, tanınanlar us ilə göstərilir.
  • İşarə əvəzlikləri əşyanın yaxınlığını və sayını bildirir: yaxın üçün this (tək), these (cəm), uzaq üçün that (tək), those (cəm) işlənir. İsimdən əvvəl də gələ bilir: Those houses are old.
  • Qayıdış əvəzlikləri hərəkətin icraçının özünə yönəldiyini bildirir və ya işi məhz onun gördüyünü vurğulayır. Formanı icraçıya uyğun seç: I — myself, you — yourself/yourselves, he — himself, she — herself, it — itself, we — ourselves, they — themselves.
  • Əmr cümləsində mübtəda adətən yazılmır, amma you nəzərdə tutulur. Qayıdış əvəzliyi lazım olduqda tək adama müraciət üçün yourself, qrupa müraciət üçün yourselves seç: Help yourself to some fruit.
  • Sual sözləri axtarılan məlumata uyğun gəlməlidir. Which seçim, whose sahiblik, how many sayıla bilənlərin sayı haqqındadır; bunlar isimdən əvvəl işlənə bilər: Which bag is yours? Say soruşanda isim cəmdə olur: How many bags?
  • Who şəxs, whom tamamlıq olan şəxs, when zaman, why səbəb soruşur. Why are you laughing? cümləsində gülən şəxsi deyil, gülməyin səbəbini öyrənmək istəyirik.

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

İsimdən əvvəl which seçim, whose sahiblik, how many isə sayılan əşyaların sayını soruşur; how many ifadəsindən sonra isim cəmdə olur: Which jacket do you prefer? Zaman soruşan when və şəxsi tamamlıq kimi soruşan whom ismin qarşısında bu cür işlənmir.

Öyrənilməli qayda

Əşyanı müəyyənləşdirən təyin budaq cümləsində nisbi əvəzlik kimi which və ya that işlədə bilərsən: The bicycle that I repaired is blue. Bu quruluşda yiyəlik əlaqəsi üçün whose, zaman əlaqəsi üçün isə when işlənir.

Öyrənilməli qayda

İşarə əvəzliklərindən this və that tək isimlə, these və those cəm isimlə uyğunlaşır: This window is open. Şəxs əvəzlikləri it və them ismi əvəz edir, ismin önündə işarə bildirmir.

Öyrənilməli qayda

Qayıdış əvəzliyi hərəkəti məhz kimin etdiyini vurğulaya bilər: Carry the bag yourself. Əmr cümləsində nəzərdə tutulan you bir adama aiddirsə yourself, bir neçə adama aiddirsə yourselves formasından istifadə et.

Öyrənilməli qayda

Yaxındakı əşyaları cəmdə göstərərkən these, uzaqdakıları göstərərkən those işlət. Cəm ismi şəxs əvəzliyi ilə əvəz edəndə mübtəda üçün they, tamamlıq üçün them seç: These apples look fresh; I will buy them.

Öyrənilməli qayda

Hərəkəti edən və onun yönəldiyi şəxs eynidirsə, qayıdış əvəzliyi işlət: Give yourselves enough time. Əmr cümləsinin gizli mübtədası you olduğundan tək şəxsə aid forma yourself, cəm şəxslərə aid forma yourselves olur.

Öyrənilməli qayda

A few və few sayılan isimlərin cəm forması ilə, a little və little isə sayılmayan isimlərlə işlənir: We need a few plates and a little cheese. Miqdar ifadəsini seçəndə qabın sayını, yoxsa maddənin miqdarını bildirdiyinə diqqət et.

Kiçik sözü yerinə qoy

Hər cümlədə verilən mənaya uyğun formanı seç.

Nümunələr

1

Yanındakı qutuları göstər: … boxes are heavy. Can you carry …?

Həllə bax

Həlli: Yaxınlıqdakı cəm əşyalar üçün These seçilir. İkinci boşluqda daşımaq hərəkətinin tamamlığı lazımdır: them.

2

Make … a cup of tea.

Həllə bax

Həlli: Bir adama deyilirsə, yourself, bir neçə adama deyilirsə, yourselves uyğundur. Hərəkəti edən və çayı özü üçün hazırlayan eyni şəxsdir.

3

… pencils did Leyla bring?

Həllə bax

Həlli: Which hansı karandaşları, Whose onların sahibini, How many isə sayını soruşur. Hər üç seçimlə düzgün, fərqli mənalı sual yaranır.

Tipik səhv

I can see they.

I can see them.

Əvəzliyi yalnız tərcüməsinə görə seçmə: əvvəl boşluqdan sonra isim olub-olmadığını, sonra tək və cəm formasını yoxla.

They ilə them arasında seçim edərkən hərəkəti edəni və hərəkətin yönəldiyi tərəfi ayır: burada görən I, görünənlər them ilə göstərilir; əmr cümləsində isə yazılmayan you sözünü də nəzərə al.

Əvəzliyi özün seç

Müəllimin «bizi» dinlədiyini bildirən formanı seç: The teacher is listening to … .

Bir neçə uşağa özlərini təqdim etməyi deyirsən. Boşluğu tamamla: Children, introduce … .

Biletlərin sayını soruşmaq üçün boşluğu tamamla: … tickets do you need? — Three.

Mövzu sınağında özünü yoxla

Mövzu sınağında əvəzlik tapşırıqlarını həll et, cavabların izahlarına bax.

Mövzu üzrə sınaq, 9-cu sinif

Digər mövzular

Bütün İngilis dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: İngilis dili, 8-ci sinif, «Grammar A: Quantifiers: a few, a little, no, none, all», səh. 48
  • Dərslik: İngilis dili, 7-ci sinif, «Grammar: Reflexive Pronouns», səh. 99
  • Dərslik: İngilis dili, 6-cı sinif, «2.1 Let's Eat Bread!», səh. 22
  • Dərslik: İngilis dili, 6-cı sinif, «7.1 The History of Television», səh. 83
  • Dərslik: İngilis dili, 5-ci sinif, «Welcome!», səh. 6