İnformatika, Alqoritm və hesablama

Alqoritmin xassələri və blok-sxem: hansı blok nə iş görür

Alqoritmin hansı xassəsinin pozulduğunu tapmağı, blok-sxemdə hər fiqurun işini tanımağı və dövrün dayanıb-dayanmayacağını yoxlamağı öyrənəcəksən.

Oxumaq 4 dəqiqə çəkir

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: mətbəx piştaxtasında qazan, duzqabı, taxta qaşıq və açıq dəftər.

Yemək reseptlərində tez-tez belə sətir olur: «duzu dadına görə əlavə et». İnsan üçün bu problem deyil. Dadır, fikirləşir, qərar verir. Kompüter isə dadmır. Ona «bir az» desən, nə qədər əlavə edəcəyini bilməyəcək.

Başqa bir bəla da var: əmrlər tam aydındır, amma iş heç vaxt bitmir. İcraçı eyni addımları dönə-dönə təkrarlayır və nəticəyə çatmır.

Bu iki bəlanın qarşısını almaq üçün alqoritmə bir neçə tələb qoyulur. Onu kağızda aydın göstərmək üçün isə bir neçə sadə fiqurdan ibarət blok-sxem çəkilir.

Niyə lazımdır

Hər proqram, hər oyunun qaydası, hətta telefonundakı zəngli saat da alqoritmlə işləyir. Xassələri bilən adam göstərişdəki boşluğu dərhal görür: harada icraçı təxmin etməli olacaq, harada dövr bitməyəcək, harada qayda ancaq bir dəstə ədədə yarayır.

İmtahanda bu, sürət deməkdir. Romb gördün, deməli şərt var. Dövr gördün, dəyişənin qiymətlərini yazırsan və dayanma şərtinin ödəniləcəyini yoxlayırsan. Uzun düşünmək lazım olmur.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda xassəni onun izahı ilə uyğunlaşdırmaq, verilmiş göstərişlərdə pozulan xassəni tapmaq və blokların funksiyaları haqqında doğru fikirləri seçmək tələb olunur. Qısa alqoritmdə dəyişənin aldığı qiymətləri izləyərək icranın dayanıb nəticə verəcəyini də müəyyənləşdirməlisən.

Qayda

Alqoritm məsələnin həllinə aparan dəqiq göstərişlər sistemidir. Onu sözlə, blok-sxemlə və proqramlaşdırma dilində ifadə etmək olar.
Diskretlik həll prosesinin ayrıca icra olunan addımlara ayrılmasıdır. Bu xassə addımların sayını deyil, prosesin hissələrə bölünməsini səciyyələndirir.
Müəyyənlik hər əmrin yalnız bir cür anlaşılmasını tələb edir. İcraçı növbəti hərəkəti təxmin etməməlidir; eyni giriş verilənləri eyni nəticəyə aparır.
Kütləvilik həll qaydasının uyğun giriş qiymətləri dəyişdikdə də işləməsidir. Alqoritm nəzərdə tutulan eynitipli məsələlər sinfinə tətbiq edilir.
Sonluluq icranın məhdud sayda addımla dayanmasıdır. Mətnin qısa olması buna zəmanət vermir: bir neçə əmr sonsuz təkrarlana bilər.
Nəticəlilik sonlu icranın axtarılan nəticəni verməsidir. Sonsuz təkrarda nə dayanma, nə də yekun nəticə olduğundan bu xassə də pozulur.
Oval başlanğıcı və bitişi işarələyir. Başlanğıcdan icra xətti çıxır, son blokunda isə icra dayanır.
Düzbucaqlı hesablamaya və dəyişənə qiymət mənimsədilməsinə ayrılır. Paraleloqram giriş verilənlərinin oxunmasını və nəticənin çıxışa verilməsini bildirir.
Romb daxilində şərt yoxlanılır. İki çıxışdan “hə” və ya “yox” cavabına uyğun olanı izlənir. Oxlar keçid istiqamətini göstərir.
Xətti strukturda əmrlər ardıcıl icra edilir; budaqlanmada şərtə uyğun yol seçilir; dövrdə əmrlər təkrarlanır. Blok-sxem bu strukturların hər birini təsvir edə bilər.

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Nəticəlilik axtarılan nəticənin əldə edilməsini, sonluluq isə icranın bitməsini tələb edir. Təkrarlanan addımlarda dəyişənin hansı qiymətləri ala bildiyini izlə və dövrdən çıxış şərtinin nə vaxt ödənəcəyini yoxla.

Öyrənilməli qayda

Kütləvilik müxtəlif ilkin qiymətlərlə eynitipli məsələləri həll etməyə, nəticəlilik nəticə almağa, müəyyənlik isə göstərişlərin birmənalı anlaşılmasına aiddir. Fikirləri yoxlayarkən sonlu icranı, ovalın başlanğıc və bitişi bildirməsini, rombda şərtin yoxlanmasını və onun «hə», «yox» çıxışlarından birinin seçilməsini nəzərə al.

Öyrənilməli qayda

Müəyyənlik əmrlərin yalnız bir cür anlaşılmasını, kütləvilik eynitipli məsələlərdə başlanğıc qiymətlərin dəyişə bilməsini, nəticəlilik isə tələb olunan nəticənin alınmasını bildirir. Uyğunluğu qurarkən bunları icranın sadə addımlara ayrılmasını bildirən diskretlikdən fərqləndir.

Öyrənilməli qayda

Blokun formasını onun işi ilə əlaqələndir: rombda şərt, düzbucaqlıda hesablama və ya mənimsətmə, ovalda başlanğıc və ya bitiş göstərilir. Rombdan çıxan «hə» və «yox» yollarından şərtə uyğun olanı seçilir, paraleloqram isə verilənlərin daxil edilməsi üçün işlədilir.

Öyrənilməli qayda

Blokları təyinatına görə tanı: oval başlanğıc və bitişi, düzbucaqlı əməliyyatı, paraleloqram daxilolmanı, romb isə şərti bildirir. Şərt blokunun «hə» və «yox» adlı iki çıxışından icra zamanı yalnız biri ilə davam edilir.

Öyrənilməli qayda

Müəyyənlik əmrlərin birmənalılığını, kütləvilik eynitipli məsələlərə tətbiqi, nəticəlilik nəticə almağı, diskretlik sadə addımlara bölünməni bildirir, sonluluq isə icranın bitməsini tələb edir. Fikirləri qiymətləndirərkən rombun şərtə görə yol seçdirdiyini, ovalın başlanğıc və bitişi, paraleloqramın daxilolmanı göstərdiyini nəzərə al.

Öyrənilməli qayda

Kütləvilik o deməkdir ki, başlanğıc verilənlər icazə verilən hədlərdə dəyişəndə eynitipli məsələlərə yenə həmin alqoritmi tətbiq etmək mümkündür. Nümunəni qiymətləndirərkən həll qaydasının yalnız bir verilənlər dəstinə bağlı olub-olmadığına diqqət et.

Özünü yoxla

Hər sualda bir düzgün cavab var. Seç və izahı oxu.

Nümunələr

Göstəriş belədir: “Ədədi daxil et, onu bir qədər artır və nəticəni göstər”. Hansı xassə pozulur?

Həllə bax

Həlli: Artımın miqdarı göstərilmədiyindən eyni ədəd üçün müxtəlif cavablar seçilə bilər. Əmr birmənalı deyil, müəyyənlik xassəsi ödənilmir.

Ədədi oxumaq, kvadratını hesablamaq və cavabı göstərmək üçün hansı bloklar lazımdır?

Həllə bax

Həlli: Ardıcıllıq oval, paraleloqram, düzbucaqlı, paraleloqram, ovaldır. Şərt yoxlanmadığından romba ehtiyac yoxdur; struktur xəttidir.

Düzbucaqlının sahəsini hesablamaq qaydası həm 3 və 8, həm də 5 və 7 uzunluqlu tərəflərə tətbiq edilir. Hansı xassə görünür?

Həllə bax

Həlli: Hasillər müvafiq olaraq 24 və 35-dir. Girişlər dəyişsə də, eyni qayda işləyir: bu, kütləvilikdir.

Tipik səhv

x = 1

götür.

x \neq 10

olduqca

x = x + 2

et.» Hər əmr aydındır, deməli alqoritm dayanır və nəticə verir.

$x$ ardıcıl olaraq 1, 3, 5, 7, 9, 11, … qiymətlərini alır və həmişə tək olur, 10 heç vaxt alınmır. Dövr sonsuzdur: müəyyənlik var, amma sonluluq da, nəticəlilik də pozulur.

Addımların dəqiq yazılmasını nəticəyə çatmaqla qarışdırma: aydın əmrlər də sonsuz təkrara səbəb ola bilər. Əvvəl dəyişənin qiymətlərini izlə, sonra dayanma şərtinin mümkünlüyünü yoxla.

Bloku seçərkən də onun daxilində hesablama, şərt, yoxsa giriş və çıxış əməliyyatı olduğunu ayırd et: hesablama düzbucaqlıda, şərt rombda, giriş və çıxış paraleloqramda olur.

Mövzu üzrə suallar

Həll prosesinin ayrıca icra olunan addımlara bölünməsi hansı xassəni göstərir?

Əvvəl $x$ dəyişəninə $0$ qiyməti mənimsədilir, sonra $y > x$ şərti yoxlanılır. Bu iki əməliyyat üçün ardıcıl hansı blokları seçərsən?

İki müxtəlif ədəddən böyüyünü tapmaq üçün belə göstəriş verilir: «İki ədədi oxu, birincini ekrana çıxar və dayan». Birinci ədəd $6$ , ikinci $11$ olduqda hansı xassənin tələbi ödənilmir?

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.

Mövzu üzrə sınaq, Magistratura

Digər mövzular

Bütün İnformatika mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: İnformatika, 6-cı sinif, «Alqoritmin xassələri», səh. 42
Dərslik: İnformatika, 6-cı sinif, «Alqoritmin növləri», səh. 45