Biologiya, İnsan və onun sağlamlığı
Vəzilər və hormonlar: hansı vəzi nə hazırlayır
Vəzini sekresiya tipinə görə ayırmağı, hər vəzinin hormonunu və o hormon pozulanda nə baş verdiyini tanımağı öyrənəcəksən.
Oxumaq 4 dəqiqə çəkir
Gecədir, otaq qaranlıqdır, yuxun gəlir. Birdən qapı bərk çırpılır. Ürəyin bərk döyünməyə başlayır, yuxun da qaçır. Burada təkcə sinirlər işləmir: böyrəküstü vəzilər qana adrenalin buraxır, bu hormon da ürəyin işini gücləndirir.
Elə həmin qaranlıq da boşuna deyil. İşıq azalanda epifiz daha çox melatonin hazırlayır və bədən gecə rejiminə keçir. Mağazadakı yodlu duz da bu mövzuya aiddir: qalxanabənzər vəzi tiroksini yodsuz hazırlaya bilmir.
Bədən belə kimyəvi məktubları qanla göndərir. Daxili və qarışıq sekresiya vəziləri hormon hazırlayır; hormonların azlığı və ya çoxluğu müxtəlif pozğunluqlara səbəb ola bilər. Qaydanı bilsən, bunları bir-birinə qarışdırmazsan.
Niyə lazımdır
Bu mövzu gündəlik həyatda eşitdiyin çox şeyi aydınlaşdırır: şəkərli diabetin insulinlə nə əlaqəsi var, həkim niyə yod məsləhət görür, gecə gec yatanda yuxu rejimi niyə pozulur. Bunlar hamısı bir neçə vəzinin işindən asılıdır.
İmtahanda suallar adətən bir əlamətdən başlayır: bir pozğunluq, bir yer, ya da bir təsir verilir və sən geriyə doğru vəzini tapmalısan. Vəzi, hormon və təsir zəncirini əzbər bilsən, belə sual bir neçə saniyəlik işdir.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda vəzini sekresiya tipinə görə ayırır, hormonunu və təsirini uyğunlaşdırırsan. Cədvəldə verilmiş əlamətdən vəzinin adını müəyyənləşdirir, hormonun azlığı və ya çoxluğu ilə yaranan pozğunluğu tanıyırsan. Vəzilərin yeri, yaşdan asılı dəyişikliklər və hormonların əks təsirləri də soruşulur.
Qayda
- Xarici sekresiya vəziləri ifrazatını axarla bədən səthinə və ya boşluqlara ötürür. Tər və tüpürcək vəziləri bu qrupa daxildir.
- Daxili sekresiya vəzilərinin axarı yoxdur; hormonları qana və limfaya keçir. Hipofiz, epifiz, qalxanabənzər, qalxanabənzərətraf, böyrəküstü vəzilər və timus bu tipə aiddir.
- Qarışıq vəzilər hər iki sekresiya funksiyasını daşıyır: mədəaltı vəzi, yumurtalıq və toxumluq. Mədəaltı vəzinin hormonları qana, həzm şirəsi isə axarla bağırsağa çatır.
- Humoral tənzim bədən mayeləri ilə daşınan maddələrin təsirinə əsaslanır. Hormonlar qanla yayılsa da, yalnız onları qəbul edə bilən hədəf hüceyrələrdə cavab yaradır.
- Hipofiz ara beynin alt artımıdır; digər endokrin vəzilərin fəaliyyətinə təsir göstərir. Somatotrop hormonun uşaqlıqda azlığı cırtdanboyluluq, böyümə davam edərkən artıqlığı nəhəngboyluluq, yetkinlikdə artıqlığı akromeqaliya yaradır. Hipofizar cırtdanboyluluqda bədən nisbətləri saxlanır.
- Epifiz ara beynin üst artımıdır. Melatonin sutkalıq ritmləri tənzimləyir; onun hazırlanması qaranlıqda güclənir, işıqda zəifləyir.
- Tiroksin boyundakı qalxanabənzər vəzidə hazırlanır və yod tələb edir. Mübadiləni, böyüməni və inkişafı tənzimləyir. Vəzinin zəif fəaliyyəti yetkinlərdə miksedema, həddindən artıq fəaliyyəti Bazedov xəstəliyi törədə bilər.
- Parathormon qalxanabənzərətraf vəzilərin hormonudur; sümükdən qana kalsium keçməsinə təsir göstərir.
- Böyrəküstü vəzilər böyrəklərin üstündədir. Qabıq qatında kortizol və aldosteron, beyin qatında adrenalin hazırlanır. Adrenalin ürəyin işini gücləndirir və qandakı qlükozanı artırır.
- Timus döş sümüyü arxasında yerləşir, yaşlandıqca kiçilir. Timozin limfositlərin inkişafına və immun müdafiəyə kömək edir.
- İnsulin qlükozanın qlikogen kimi ehtiyatda saxlanmasını artıraraq qan şəkərini azaldır. Qlükaqon qaraciyərdə qlikogenin parçalanmasını gücləndirərək qan şəkərini yüksəldir. İnsulin azlığı şəkərli diabetə səbəb ola bilər.
- Mənfi əks-əlaqə hormon səviyyəsini tənzimləyir: tiroksin artanda hipofizin tireotrop hormon ifrazı zəifləyir. Sinir və humoral tənzim birlikdə daxili mühitin sabitliyini qoruyur.
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Daxili sekresiya vəzilərində axacaq yoxdur və hormonlar qanla hədəf orqanlara daşınır. Qarışıq vəzilər isə hormon ifrazından əlavə, axacaqla xaric edilən məhsul da hazırlayır; vəzinin tipini müəyyənləşdirərkən hər iki funksiyanın olub-olmadığını nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
Uşaqlıqda hipofizin somatotropini azaldıqda bədən mütənasibliyi qorunmaqla boy artımı ləngiyir, insulin çatışmazlığı diabetə, qalxanabənzər vəzinin həddindən artıq fəaliyyəti isə Bazedov xəstəliyinə gətirir. Pozğunluğa əsasən vəzini tanıdıqdan sonra onun sekresiya tipini və hormonunu yoxla: mədəaltı vəzi qarışıqdır, daxili sekresiya vəzilərinin axacağı yoxdur, tiroksinin hazırlanması yod tələb edir, melatonin isə epifizdə yaranır.
Öyrənilməli qayda
İşığın azalması epifizdə melatonin yaranmasını artırır, adrenalin ürəyin işini sürətləndirir, yod isə tiroksinin hazırlanmasında iştirak edir. İnsulin qlükozanın qlikogen kimi ehtiyata yığılmasına, qlükaqon əks çevrilməyə kömək edir; vəzinin yerini yoxlayarkən timusun döş sümüyü arxasında olduğunu nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
Mədəaltı vəzinin insulini qlükozanın qlikogenə çevrilərək saxlanmasına kömək edir, bu vəzi həzm şirəsi də hazırladığı üçün qarışıq sekresiyalıdır. Ara beynin üst artımı olan epifizdə qaranlıq melatonin yaranmasını gücləndirir və bu hormon sutkalıq ritmi tənzimləyir; qalxanabənzərətraf vəzilərin parathormonu isə kalsiumun sümüklərdən qana çıxmasında iştirak edir.
Öyrənilməli qayda
Hipofizin somatotropini artıq olduqda nəticə yaşdan asılıdır: skelet böyüyərkən nəhəngboyluluq, yetkinlikdə isə akromeqaliya yaranır. Vəziləri müqayisə edərkən epifizin melatonin hazırlayan daxili sekresiya vəzisi və ara beynin üst artımı olduğunu, böyrəküstü vəzinin qabığında kortizol, beyin qatında adrenalin yarandığını və hipofizin qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətinə təsir etdiyini nəzərə al.
Vəzini hormonu ilə tanış et
Hər sətrin sol tərəfinə uyğun gələni siyahıdan seç.
Nümunələr
Yetkin şəxsin çənəsi və əl pəncələri böyüyür. Hansı hormonun artıqlığı düşünülür? Somatotrop hormonun; skeletin boyuna böyüməsi bitdiyindən bu, akromeqaliyaya uyğundur.
Ac qalanda qaraciyər qlikogeni parçalanır. Hansı hormon təsir edir? Qlükaqon; yaranan qlükoza qan şəkərinin yüksəlməsinə kömək edir.
Vəzi həm həzm şirəsi, həm insulin hazırlayır. Tipini müəyyən et. Bu, mədəaltı vəzidir və iki ifraz istiqamətinə görə qarışıq sayılır.
Tipik səhv
Mədəaltı vəzi insulin hazırlayır, deməli daxili sekresiya vəzisidir.
Mədəaltı vəzi insulini qana buraxır, həzm şirəsini isə axarla bağırsağa ötürür, deməli qarışıq vəzidir.
Vəzinin hormon hazırlaması onun yalnız daxili sekresiyalı olduğunu göstərmir. Tipini yazmazdan əvvəl əlavə xarici sekresiya funksiyasının olub-olmadığını yoxla.
Boy hormonunun artıqlığında da belə tələ var: nəticəni seçməzdən əvvəl şəxsin yaşına bax. Böyümə davam edirsə nəhəngboyluluq, yetkinlikdə isə akromeqaliya olur.
Özünü yoxla
Hormon qanla yayılsa da, niyə yalnız müəyyən hüceyrələrdə cavab yaradır?
Hormon qanla daşınır, lakin yalnız onu qəbul edə bilən hədəf hüceyrələrdə cavab yaradır.
Qandakı qlükozanın miqdarına əks təsir göstərən hormon cütünü seç.
İnsulin qlükozanın qlikogen kimi ehtiyatda saxlanmasını artıraraq qan şəkərini azaldır. Adrenalin isə qandakı qlükozanı artırır.
Qanda tiroksinin səviyyəsi artdıqda mənfi əks-əlaqəyə uyğun hansı dəyişiklik baş verir?
Tiroksin artanda hipofizin tireotrop hormon ifrazı zəifləyir. Bu mənfi əks-əlaqə hormon səviyyəsinin tənzimlənməsinə kömək edir.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Biologiya mövzularıDərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Biologiya, 9-cu sinif, «2.5 Endokrin sistem», səh. 42
- Dərslik: Biologiya, 9-cu sinif, «2.6 Humoral tənzim və funksional pozğunluqlar», səh. 46