Biologiya, İnsan və onun sağlamlığı

Skelet və əzələlər

Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Hərəkət sağlamlıqdır», səh. 84
Dərslik: Biologiya, 9-cu sinif, «1.1 İnsanın sümük sistemi. Sümüklərin quruluşu», səh. 8
Dərslik: Biologiya, 9-cu sinif, «1.2 İnsan skeletinin quruluşu», səh. 11
Dərslik: Biologiya, 9-cu sinif, «1.3 İnsanın əzələ sistemi», səh. 17
Dərslik: Biologiya, 9-cu sinif, «1.4 Sümük sisteminin xəstəlikləri», səh. 20

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Suallarda sümükləri yerləşdiyi şöbəyə görə ayırır, ətrafların qurşaq və sərbəst hissələrini fərqləndirirsən. Həmçinin hansı sümüyün gövdəyə birbaşa bağlandığını, qurşaqlardakı sümük sayını, sümüyün formasını və onurğa kanalının yaranmasını müəyyənləşdirirsən. Bir neçə doğru fikri seçmək üçün hər ifadədə sümüyün həm yerini, həm də əlaqəsini yoxla.

Qayda

Dayaq-hərəkət aparatı skelet və əzələlərdən yaranır: skelet passiv dayaqdır, əzələlərin yığılması isə hərəkəti təmin edir. Skelet daxili orqanları da qoruyur.
Sümük toxuması canlı hüceyrələrdən və hüceyrəarası maddədən ibarətdir. Üzvi maddələr elastiklik, mineral duzlar sərtlik verir; qırmızı sümük iliyində qan hüceyrələri yaranır.
Yastı sümüklərə qabırğa, kürək və çanaq; uzun borulu sümüklərə bazu və bud; qarışıq sümüklərə fəqərə nümunədir.
Birləşmələr hərəkətsiz, yarımhərəkətli və hərəkətli olur. Kəllə tikişləri hərəkətsiz, fəqərə cisimləri arasındakı qığırdaqlı birləşmələr yarımhərəkətlidir; oynaq hərəkətli birləşmədir.
Oynaqda qığırdaq və maye sürtünməni zəiflədir, bağlar sümükləri birləşdirərək sabitliyi qoruyur.
Kəllə beyin və üz şöbələrinə ayrılır; alt çənə gicgah sümükləri ilə oynaq yaradır.
Gövdə skeletinə onurğa, qabırğalar və döş sümüyü daxildir. Kürək sümüyü bu qrupa daxil edilmir.
Onurğada 7 boyun, 12 döş, 5 bel, 5 oma, 4–5 büzdüm fəqərəsi var. Fəqərə dəliklərinin ardıcıllığı onurğa beynini qoruyan kanalı yaradır.
Yuxarı ətrafın qurşağında sağ və sol körpücük, sağ və sol kürək yerləşir: cəmi dörd sümük. Gövdə ilə birbaşa sümük əlaqəsini körpücüyün döş sümüyünə birləşməsi yaradır.
Qolun sərbəst skeleti bazudan, saiddəki mil və dirsəkdən, əlin daraqarxası, daraq və falanqa sümüklərindən qurulur.
Çanaq qurşağı iki çanaq sümüyündən yaranır. Bunlar arxada oma sümüyünə, öndə bir-birinə bağlanır.
Aşağı ətrafın sərbəst skeletinə bud, diz qapağı, baldırdakı qamış və incik, pəncənin daraqarxası, daraq və falanqa sümükləri daxildir.
Vətər skelet əzələsini sümüyə bağlayır. Əks hərəkətlər yaradan antaqonist əzələlərə qolu bükən ikibaşlı və açan üçbaşlı əzələ nümunədir.
Skolioz onurğanın yana əyilməsidir; patoloji lordoz önə, patoloji kifoz arxaya əyriliyin normanı aşmasıdır. Artrit oynaq iltihabı, osteoporoz sümüyün zəifləyib kövrəkləşməsidir.
Müntəzəm hərəkət əzələ və sümüklərin möhkəmlənməsinə kömək edir; skelet əzələlərinin yığılması venoz qanın ürəyə qayıtmasını asanlaşdırır.

Nümunələr

Hər iki yuxarı ətraf qurşağından kürəkləri ayırsaq, neçə sümük qalar? İki körpücük qalar; hər tərəfdə biri yerləşir.

Buddan gövdəyə sümük əlaqəsini izlə. Ardıcıllıq bud → çanaq → omadır. Deməli, budun gövdə ilə əlaqəsi çanaq vasitəsilədir.

Döş fəqərəsi ilə qabırğa eyni şöbədədirsə, formaları da eynidirmi? Xeyr. Hər ikisi gövdəyə aiddir, lakin fəqərə qarışıq, qabırğa yastı sümükdür.

Tipik səhv

Sümüyün kürəkdə yerləşməsini gövdə skeletinə aidliklə qarışdırma. Əvvəl onun skeletdəki qrupunu, sonra birbaşa birləşdiyi sümüyü müəyyən et. Said üçün mil–dirsək, baldır üçün qamış–incik cütünü yadda saxla.