İnsanda çoxalma və inkişaf

Qayda

• Qametlər meyozla yaranır: spermatozoid toxumluqda, yumurta-hüceyrə yumurtalıqda formalaşır. Normal qametdə $22$ autosom və bir cinsiyyət xromosomu var. Yumurta-hüceyrə X, spermatozoid isə X və ya Y daşıyır.
• Mayalanma adətən uşaqlıq borusunda gedir; yaranan ziqotla fərdi inkişaf başlayır. Ziqotda $46$ xromosom olur: $44$ autosom və XX yaxud XY. Hər ziqot üçün iki qamet birləşdiyindən $z$ ziqota qatılan qametlərdə $44z$ autosom var.
• Ovulyasiya yumurta-hüceyrənin follikuldan çıxmasıdır. Sonra yaranan sarı cismin progesteronu endometriumun saxlanmasını təmin edir. Hamiləlik yaranmadıqda hormon səviyyələri enir, endometriumun bir hissəsi qopur və menstruasiya başlayır.
• Parçalanma zamanı mitozla hüceyrələr çoxalır, lakin rüşeymin ümumi ölçüsü artmır. Ardıcıllıq: ziqot → morula → blastula → qastrula → neyrula. Qastrulyasiyada rüşeym təbəqələri, neyrulyasiyada sinir borusu yaranır.
• Ektoderma sinir sisteminə, torlu qişaya, epidermisə və diş minasına başlanğıc verir.
• Mezoderma əzələləri, sümükləri, dermanı, qanı və böyrəkləri əmələ gətirir.
• Endoderma həzm kanalının böyük hissəsinin və tənəffüs yollarının epitelisini, qaraciyəri, mədəaltı vəzini yaradır.
• İmplantasiya rüşeymin uşaqlığın daxili qatına yerləşməsidir. Başlanğıc dövrünü rüşeym dövrü izləyir; ikinci ay bitdikdən sonra döl dövrü başlayır. Orqanların böyüməsi və yetişməsi davam edir.
• Cift ana ilə döl arasında maddə mübadiləsini təmin edir; normalda qanları qarışmır. Hər dölün öz göbək ciyəsi olur. Qişalar və dölyanı maye qoruyucu rol oynayır.
• Əkizlər bir ziqotun ayrılmasından yarananda eyni yumurta, ayrı yumurtaların mayalanmasından yarananda müxtəlif yumurta əkizləridir. Birincilər eyni, ikincilər eyni və ya fərqli cinsli olur. Cift sayını şərtdən müəyyənləşdir.
• Ontogenez bətndaxili və doğuşdan sonrakı inkişafı əhatə edir. Uşaqlıqda böyümə, yeniyetməlikdə cinsi yetişkənlik gedir; yaşlılıqda maddələr mübadiləsi zəifləyə, sümük sıxlığı azala bilər.