Ədəbiyyat, Azərbaycan ədəbiyyatında tənqidi realizm və romantizm dövrü (XIX əsrin 90-cı illərindən 1920-ci ilədək)
Tənqidi realizm və “Anamın kitabı”: üç qardaş, üç yol
Bu mövzunu oxuyandan sonra Mirzə Cəlilin obrazlarını öz hərəkətlərinə və açdıqları problemə görə ayıracaq, adları bir-birinə qarışdırmayacaqsan.
Oxumaq üçün 4 dəqiqə
Ana bir sual verir: qızı Gülbaharı kimə ərə verək? Evdə üç oğul var, üç də cavab gəlir. Rüstəm bəy Aslan bəyin adını çəkir, Mirzə Məhəmmədəli Mirzə Bəxşəlini təklif edir, Səməd Vahid isə Hüseyn Şahidi. Bir ailə, bir otaq, amma hərə başqa tərəfə baxır.
Bu, Cəlil Məmmədquluzadənin “Anamın kitabı” pyesindən bir səhnədir. Sonra Gülbahar özü maraqlı bir sual verir: niyə adamlar bir yerə yox, hərə bir yana gedir?
Bacının ərə verilməsi adi ailə söhbəti kimi görünür. Mirzə Cəlil isə elə bu kiçik mübahisədə böyük bir problemi göstərir. Qaydalar məhz bunu necə görəcəyini öyrədir.
Niyə lazımdır
Bu mövzunun sualları adlarla doludur: Novruzəli, Usta Zeynal, Xudayar bəy, Teymur bəy, Mirzə Həsən. Adlar yaddaşda qalır, amma kimin nə etdiyi asanlıqla qarışır. Obrazı hadisəyə bağlamağı öyrənsən, uyğunlaşdırma tapşırığında təxmin etmirsən, hər cavabı yoxlaya bilirsən.
Bu bacarıq imtahandan sonra da gərəkdir. Hər hansı hekayədə “bu adam niyə belə edir və günah təkcə ondadırmı?” sualını verən oxucu kitabdan daha çox şey götürür.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda əsərlə obrazı, obrazın davranışı ilə açılan ictimai problemi uyğunlaşdırırsan. Həmçinin qəhrəmanların məşğuliyyətini fərqləndirir, hadisələrdən nəticə çıxarır, əsərlərin janrını və ortaq cəhətlərini müqayisə edirsən. Cədvəlli tapşırıqlarda fikrin neçə əsərə aid olduğunu, seçimli suallarda isə doğru və ya yanlış əlaqəni müəyyənləşdirirsən.
Qayda
- Tənqidi realizm həyatı gerçək münasibətlər əsasında göstərir, haqsızlığı və onun ictimai səbəblərini üzə çıxarır. Məişətdəki kiçik hadisə daha geniş problemin ifadəsinə çevrilə bilər.
- Mirzə Cəlil Cəlil Məmmədquluzadənin tanındığı addır. Müəllimlik təcrübəsi ona kəndlilərin yaşayışını yaxından öyrənmək imkanı vermişdir. Onun redaktorluğu ilə çıxan “Molla Nəsrəddin” maariflənməyə və ictimai nöqsanların tənqidinə xidmət etmişdir.
- Obraz–problem əlaqəsini hadisəyə əsasən qur: “Poçt qutusu”ndakı Novruzəli poçtdan istifadədə məlumatsızdır; Usta Zeynalı mövhumat məhdudlaşdırır; “İranda hürriyyət”də Kərbəlayı Məmmədəli siyasi yenilikləri anlamır.
- “Danabaş kəndinin əhvalatları”nda Xudayar bəy idarəçilikdəki mövqeyindən və himayədarlarından güc alır. Məhəmmədhəsən əmi ilə Zeynəb onun özbaşınalığının qurbanlarıdır. Şəxsi xeyirxahlıq və iradə hüquqsuz mühitdə insanın müdafiəsini təmin etmir.
- Janr fərqini qoru: “Danabaş kəndinin əhvalatları” povest, “Poçt qutusu” və “İranda hürriyyət” hekayə, “Anamın kitabı” isə dramatik əsərdir. Nəsrdə təhkiyə, pyesdə dialoq, monoloq və səhnə qeydləri hadisələrin təqdimatında əsas vasitələrdir.
- “Anamın kitabı”nda qardaşların dünyagörüşündəki parçalanma milli birlik problemini açır. Rüstəm bəy lüğət hazırlayır, Mirzə Məhəmmədəli dini elmləri öyrədir və vaizlik edir, Səməd Vahid türk dilini tədris edir. Anaları Zəhra bəyim ailənin birliyini arzulayır.
- Mirzə Həsən Rüstəm bəyə dilmanc kimi yardım edir. Teymur bəyin işi xeyriyyə cəmiyyətində dəftərdarlıqdır. Vəzifəni həmin obrazın ailədəki münasibəti və ya başqa şəxsin peşəsi ilə qarışdırma.
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Cəlil Məmmədquluzadənin nəsrində məişət bilgisizliyi, siyasi xəbərsizlik, mövhumat və vəzifədən sui-istifadə ayrı problemlər kimi açılır. Obrazı səciyyələndirərkən onun hansı çətinliklə üzləşdiyini, yaxud başqasına hansı zərəri vurduğunu əsas götür.
Öyrənilməli qayda
Dramda personajın peşəsi iştirakçılar haqqında məlumatla, mənəvi mövqeyi isə danışığı və hərəkətləri ilə müəyyənləşir. “Anamın kitabı”nda görülən işi peşə adı ilə eyniləşdirmədən, ailə üzvlərinə münasibəti də nəzərə alaraq obrazı səciyyələndir.
Öyrənilməli qayda
Əsərlərin müqayisəsində ictimai problem, janr və hadisənin təqdimatı ayrı meyarlardır: hekayədə təhkiyəçi iştirak edir, dramda hadisələr əsasən dialoq və hərəkətlə açılır. Hər fikrin neçə əsərə uyğun gəldiyini bu meyarlarla ayrıca yoxla.
Öyrənilməli qayda
Tənqidi realist əsərdə insanın taleyini onun şəxsi keyfiyyətləri ilə yanaşı, yaşadığı cəmiyyətin münasibətləri də müəyyənləşdirir. Povestdə xarakterin gücü ilə hüquqları müdafiə etmək imkanını ayrı qiymətləndir.
Öyrənilməli qayda
Tənqidi realist nəsrdə zorakılığın səbəbi obrazın xasiyyəti ilə məhdudlaşmır, onu dəstəkləyən ictimai münasibətlər də açılır. Povesti təhlil edərkən himayə göstərənləri, gücdən istifadə edənləri və müdafiəyə ehtiyacı olanları fərqləndir.
Öyrənilməli qayda
Obrazın açdığı ictimai problem onun başına gələn hadisənin səbəbi və nəticəsi ilə müəyyən olunur. Cəlil Məmmədquluzadənin nəsrində məlumatsızlığı, mövhumatı, zorakılığı və hüquqların müdafiəsiz qalmasını fərqləndirərək obrazla problem arasında əlaqə qur.
Öyrənilməli qayda
Cəlil Məmmədquluzadənin bədii əsərləri və publisistikası cəmiyyətdəki nöqsanların tənqidi baxımından səsləşir, lakin mövzu və ifadə üsulları ilə fərqlənir. Yaradıcılıq haqqında nəticəni yoxlayarkən əsərin yazılma vaxtını, janrını və qarşıdurmada obrazların tutduğu mövqeyi birlikdə nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
Realist povestdə rəhbər obrazın səciyyəsi onun vəzifəsindən necə istifadə etməsi və tabeliyindəki insanlarla rəftarı əsasında açılır. İdarəçilik imkanının kimə fayda, kimə zərər gətirdiyinə baxaraq obraz haqqında hökm ver.
Öyrənilməli qayda
Obrazın davranışını izah edərkən biliyi, inancı, xarakteri və cəmiyyətdəki mövqeyi arasındakı fərq nəzərə alınır. Cəlil Məmmədquluzadənin nəsrində çətinliyin səbəbini bu cəhətlərlə əlaqələndir, zülm edənlə zülmə məruz qalanın xüsusiyyətlərini qarışdırma.
Öyrənilməli qayda
“Anamın kitabı”nda qardaşların əqidə fərqləri həm mübahisələrində, həm də ailə məsələlərinə yanaşmalarında görünür. Deyilən fikri danışan personajla tutuşdur, onun gətirdiyi dəlili və evlilik təklifinə razılıq, yaxud etiraz bildirməsini əsas götür.
Kim nə edir?
Hər obrazın qarşısında onun işini və ya açdığı problemi seç.
Nümunələr
Mirzə Cəlilin müəllimlik təcrübəsi ilə kənd həyatını inandırıcı təsvir etməsi arasında hansı əlaqə var?
Həllə bax
Həll: Kənddə işləməsi insanların gündəlik qayğılarını müşahidə etməsinə şərait yaratmışdır. Bu təcrübə onun realist təsvirləri üçün həyat materialı vermişdir.
“Anamın kitabı”nda personajın kitaba baxdığının mötərizədə göstərilməsi dialoq sayılırmı?
Həllə bax
Həll: Xeyr. Bu, danışılan söz deyil, hərəkəti bildirən səhnə qeydidir. Belə qeydlər oxucuya və aktyora səhnədəki davranışı anlamaqda kömək edir.
“Danabaş kəndinin əhvalatları” ilə “Anamın kitabı” eyni janrdadırmı?
Həllə bax
Həll: Xeyr, biri povest, digəri pyesdir. Hər ikisində ictimai münasibətlərin tənqidi olsa da, bu oxşarlıq janr eyniliyi yaratmır.
Tipik səhv
“Anamın kitabı”nda Mirzə Həsən xeyriyyə cəmiyyətində dəftərdardır.
“Anamın kitabı”nda Mirzə Həsən Rüstəm bəyə dilmanc kimi yardım edir, xeyriyyə cəmiyyətində dəftərdarlıq isə Teymur bəyin işidir.
Obrazın adını xatırlayıb ona başqa qəhrəmanın xüsusiyyətini aid etmək tez rast gəlinən səhvdir. Əvvəl əsəri, sonra şəxsin hərəkətini, sonda həmin hərəkətin açdığı problemi müəyyən et.
Nəticəni də tələsik çıxarma: “iradəlidir” fikrindən avtomatik olaraq “zülmdən xilas olur” nəticəsi çıxmır.
Özünü yoxla
Mirzə Cəlilin bədii əsərləri ilə publisistikasını müqayisə edərkən hansı ortaq cəhəti əsas götürməlisən?
Mirzə Cəlilin bədii əsərləri və publisistikası cəmiyyətdəki nöqsanların tənqidi baxımından səsləşir. Bu yaxınlıq onların mövzu və ifadə üsullarının eyni olması demək deyil.
“Anamın kitabı”nda qardaşların ailə məsələlərinə fərqli yanaşmasından hansı nəticəni çıxarmalısan?
Qardaşların dünyagörüşündəki parçalanma ailə münasibətlərində üzə çıxır. Bu məişət qarşıdurması daha geniş olan milli birlik problemini ifadə edir.
Dramda bir personajın mənəvi mövqeyi haqqında hökm vermək üçün hansı məlumata əsaslanmalısan?
Personajın mənəvi mövqeyi danışığı və hərəkətləri ilə açılır. Peşəsi onun məşğuliyyətini bildirir, mənəvi mövqeyini müəyyənləşdirmək üçün isə davranışını təhlil etməlisən.
Bu mövzunu sınaqda yoxla
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Ədəbiyyat mövzularıDərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Ədəbiyyat, 11-ci sinif, «Cəlil Məmmədquluzadə. Həyatı, yaradıcılıq yolu», səh. 12
- Dərslik: Ədəbiyyat, 11-ci sinif, «Anamın kitabı», səh. 16
- Dərslik: Ədəbiyyat, 9-cu sinif, «Abdulla Şaiq. Anabacı», səh. 20
- Dərslik: Ədəbiyyat, 8-ci sinif, «Cəlil Məmmədquluzadə. Qurbanəli bəy», səh. 92
- Dərslik: Ədəbiyyat, 8-ci sinif, «Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev. Bomba», səh. 114
- Dərslik: Ədəbiyyat, 8-ci sinif, «Abdulla Şaiq. Məktub yetişmədi (qiymətləndirmə materialı)», səh. 121