Ədəbiyyat, Azərbaycan ədəbiyyatında tənqidi realizm və romantizm dövrü (XIX əsrin 90-cı illərindən 1920-ci ilədək)

Romantizm və insanın mənəvi seçimi: sözlə əməl arasında

Bu səhifədən sonra obrazın dediyini etdiyindən ayıracaq, Cavid, Cavad və Hadinin əsərlərini dəqiq tanıyacaqsan.

Oxuma vaxtı: 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: boş teatr səhnəsi, yarıaçıq qırmızı pərdə və səhnəyə düşən tək işıq.

Özünə söz vermək asandır: «sabahdan tez duracağam». Çətini səhər zəngi çalanda o sözə əməl etməkdir. Deməklə etmək arasındakı bu məsafə təkcə gündəlik həyatda yoxdur, ədəbiyyatın ən güclü səhnələri də elə orada qurulur.

Hüseyn Cavidin «İblis» faciəsində Arif əvvəlcə zülmdən və müharibənin qəddarlığından sarsılan bir gəncdir. Sonra isə özü cinayətə sürüklənir. «Ana» pyesində Səlma isə ən ağır anda belə verdiyi sözdən dönmür. Müəllif eynidir, seçimlər isə tamam fərqli.

Romantiklər insanı uca idealla sərt gerçəkliyin arasında qoyub hansı tərəfi seçəcəyinə baxırdılar. İmtahan da səndən bunu soruşur: kim nə dedi, kim nə etdi və bu, nə vaxt oldu.

Niyə lazımdır

Bu mövzu ədəbiyyatda çox işə yarayan bir vərdiş öyrədir: obrazı sözünə görə yox, əməlinə görə qiymətləndirmək. Eyni vərdiş film izləyəndə, kitab oxuyanda, hətta insanları dinləyəndə də kömək edir.

İmtahanda tələ çox vaxt məhz buradadır: hökm tanış səslənir, amma başqa obraza, başqa əsərə və ya hadisənin başqa mərhələsinə aiddir. Müəllifləri, əsərləri və obrazların seçimlərini dəqiq ayıranda belə hökmləri dərhal tutacaqsan.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda müəlliflə əsəri uyğunlaşdırmaq, obrazın davranışını və niyyətini müəyyənləşdirmək, hadisələrin ardıcıllığını yoxlamaq tələb olunur. Həmçinin əsərin problemini tanımalı, şeir parçasındakı fikri və məcazı izah etməli, parçanın kompozisiyadakı yerini seçməlisən. Doğru və yanlış bölmələri olan cədvəldə hökmün özünü də, yerləşdirildiyi sütunu da yoxla.

Qayda

Romantizm gerçəkliklə yüksək idealın qarşıdurmasını önə çəkir. Azadlıq, mənəvi ucalıq, məhəbbət və insanlıq arzusu bu sənətkarları birləşdirir; güclü hisslər, rəmzlər və qeyri-adi vəziyyətlər romantik təsvirə xidmət edir.
Hüseyn Cavid Azərbaycan mənzum romantik dramaturgiyasının banisidir. Naxçıvanda doğulmuş, İstanbulda təhsil almışdır. Şeirlərində heca və əruzdan istifadə etmişdir; yaradıcılığında insanın mənəvi seçimi mühüm yer tutur.
İblis dörd pərdəli faciədir. Müharibə, zorakılıq və insanın şərə uyması əsas problemlərdəndir. Başlanğıcda zülmdən sarsılan Arifin sonradan cinayətə sürüklənməsi idealla əməl arasındakı uçurumu göstərir. İblis şərin rəmzidir.
Ana Cavidin ilk pyesidir; hadisələr Dağıstan mühitində baş verir. Səlma Muradı qoruyacağına söz verərkən onun öz oğlunun qatili olduğunu bilmir. Həqiqəti öyrəndikdən sonra qisasdan çəkinməsi mərhəmətinin və sözünə sədaqətinin ifadəsidir.
“Maral” sərvət ehtirasının dağıdıcı təsirini, “Şeyda” mətbəə fəhlələrinin sıxıntılarını və azadlıq arzusunu, “Şeyx Sənan” isə məhəbbətin dini sədləri aşmasını işıqlandırır.
Əhməd Cavad poeziyasında vətənə bağlılıq və istiqlal düşüncəsi güclüdür. “Azərbaycan bayrağına” şeirində bayraq milli qürur və azadlıq rəmzidir. “Səsli qız” poemasında Saranın nəğməsi xalqının çəkdiyi əzabları duyurur; Sara ilə bağlı hadisələri proloqdakı müraciətlə qarışdırma.
Məhəmməd Hadi “Türkün nəğməsi”ndə türk xalqının qəhrəmanlıq ruhunu, cəsarətini və azadlıq əzmini tərənnüm edir.
Metafor oxşarlıq əsasında mənanın köçürülməsidir. Parçadakı məcazı müəyyənləşdirərkən sözün həqiqi mənada işlənib-işlənmədiyini yoxla; hər emosional ifadə məcaz deyil.

Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar

Öyrənilməli qayda

Dramatik əsərdə obrazın niyyəti nitqindən, gördüyü iş isə hərəkətindən müəyyənləşdirilir; qohumluq əlaqələri mətnin məlumatları əsasında yoxlanır. “İblis” üzrə hər hökmün məzmunca düzgünlüyünü və cədvəldə ona uyğun bölmədə yerləşdirilməsini ayrıca yoxla.

Öyrənilməli qayda

Dramda dialoq obrazların söhbətidir, remarka isə müəllifin səhnədəki vəziyyət və hərəkətlər barədə qeydidir. “Ana”nın başlanğıcını təhlil edərkən hərəkətin kimə aid olduğunu və hansı məqsədlə edildiyini bu iki mənbəni birlikdə nəzərə alaraq müəyyənləşdir.

Öyrənilməli qayda

Daxili konflikt obrazın bir-birinə zidd hiss və düşüncələri arasında yaranan mübarizədir; keçirdiyi hiss onun son qərarı ilə eyni olmaya bilər. Səlmanı təhlil edərkən hər mərhələdə nəyi bildiyini, nə düşündüyünü və hansı addımı atdığını fərqləndir.

Öyrənilməli qayda

Əsərin mövzusu təsvir edilən həyat hadisələrini, problemi isə həmin hadisələrin doğurduğu və müəllifin düşündürdüyü məsələni bildirir. Cavidin pyeslərini müqayisə edərkən hadisələrin keçdiyi mühiti, münaqişənin səbəbini və qəhrəmanların qarşılaşdığı maneələri birlikdə nəzərə al.

Öyrənilməli qayda

Metaforda bir varlığın xüsusiyyəti oxşarlıq əsasında digərinə köçürülür; poetik çevrilmənin hansı hissi ifadə etdiyini hadisələrin məzmununa əsasən müəyyənləşdir. Proloq əsas hadisələrdən əvvəl gələn giriş hissəsidir, buna görə parçanın kompozisiyadakı yerini onun təsvir etdiyi epizoda görə yoxla.

Söz, əməl, məcaz: özünü sına

Hər sualda bir variant düzdür. Seç və nə üçün belə olduğunu oxu.

Nümunələr

Vasifin yaralı düşmən zabitinə yardım etməsi hansı xüsusiyyətini göstərir?

Həllə bax

Həll: onun mərhəmətini göstərir. Qarşı tərəfin əsgəri olmaq yaralının kömək almaq haqqını aradan qaldırmır.

“Səlmanın Muradı buraxması oğlunun ölümünə biganəliyidir” fikrini qiymətləndir.

Həllə bax

Həll: fikir yanlışdır. Ana ağır itkiyə baxmayaraq, verdiyi vədə sadiq qalır; qərarı mənəvi gücünü üzə çıxarır.

“Azərbaycan bayrağına” ilə “Türkün nəğməsi”ni hansı fikir yaxınlaşdırır?

Həllə bax

Həll: hər ikisində milli qürur və azadlıq duyğusu güclüdür. Birincidə bu duyğu bayraq obrazı ətrafında ifadə olunur.

Tipik səhv

İbn Yəmin qatili tapacağına söz verir, deməli, dürüst adamdır.

İbn Yəmin qatili tapacağına söz verir, amma bu, onun sözüdür. Dürüst olub-olmadığını əməllərinə baxıb deyə bilərəm.

Obrazın dediyini avtomatik olaraq etdiyi iş sayma: vəd dürüstlüyü sübut etmir. Hökmü yoxlayarkən danışanı, əməli və hadisənin baş verdiyi mərhələni ayır; məsələn, Arifin ilkin düşüncələri ilə sonrakı davranışı eyni deyil.

Özünü yoxla

Bir əsərdə qəhrəman hamının azad yaşamasını arzulayır, lakin zülmün hökm sürdüyü cəmiyyətlə üzləşir. Bu vəziyyət romantizmin hansı əsas cəhətini göstərir?

Obraz onu incidən adamdan qisas almaq istəyir, eyni zamanda ona mərhəmət duyur. Sonda həmin adama kömək edir. Hansı nəticə doğrudur?

«Ümid onun yolunu işıqlandıran çıraq idi» cümləsində metaforun yaranmasını hansı izah düzgün açıqlayır?

Bu mövzunun sınağı

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, III qrup (DT)

Digər mövzular

Bütün Ədəbiyyat mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: Ədəbiyyat, 11-ci sinif, «Hüseyn Cavid. Həyatı, yaradıcılıq yolu», səh. 37
Dərslik: Ədəbiyyat, 11-ci sinif, «İblis», səh. 40
Dərslik: Ədəbiyyat, 11-ci sinif, «Əhməd Cavad. Həyatı, yaradıcılıq yolu», səh. 55
Dərslik: Ədəbiyyat, 11-ci sinif, «Səsli qız», səh. 58
Dərslik: Ədəbiyyat, 9-cu sinif, «Əhməd Cavad. Azərbaycan bayrağına», səh. 13
Dərslik: Ədəbiyyat, 8-ci sinif, «Məhəmməd Hadi. Türkün nəğməsi», səh. 123
Dərslik: Ədəbiyyat, 8-ci sinif, «Hüseyn Cavid. Ana», səh. 126