Ədəbiyyat, Azərbaycan ədəbiyyatında tənqidi realizm və romantizm dövrü (XIX əsrin 90-cı illərindən 1920-ci ilədək)

Sabirin lirikası və satiraları

Dərslik: Ədəbiyyat, 11-ci sinif, «Mirzə Ələkbər Sabir. Həyatı, yaradıcılıq yolu», səh. 29
Dərslik: Ədəbiyyat, 11-ci sinif, «Neylərdin, ilahi?!», səh. 33
Dərslik: Ədəbiyyat, 8-ci sinif, «Mirzə Ələkbər Sabir. Əkinçi», səh. 109

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda Sabirin lirikasındakı dəyişməni izah etmək, satiralarında kimin danışdığını və kimin tənqid olunduğunu müəyyənləşdirmək tələb olunur. “Əkinçi” və “Neylərdin, ilahi?!” əsərlərində davranışlardan nəticə çıxarmalı, müəllif mövqeyini, bədii vasitələri və vəzni tanımalısan. Cədvəllərdə məzmunla bağlı doğru, sənətkarlıqla bağlı isə yanlış fikirlərin seçilməsi istənə bilər.

Qayda

Tənqidi realizm Sabirin yaradıcılığında ictimai qüsurların, istismarın və geriliyin ifşası ilə görünür. “Molla Nəsrəddin”lə əməkdaşlığı onun satirik istedadının geniş tanınmasına şərait yaratmışdır.
Lirika əvvəlcə klassik məhəbbət ənənəsinə söykənir: səmimi aşiq və tanış poetik ifadələr önə çıxır. Sonralar ictimai qayğılar güclənir, qəhrəman ədalətsizliyə müqavimət göstərən vətəndaş mövqeyindən danışır.
Satira cəmiyyətdəki nöqsanları kəskin tənqidlə açır. Sabirdə bu tənqid xalqın oyanmasına, tərəqqisinə, hüquqlarının qorunmasına xidmət edir; cəhalət, laqeydlik, qadınların hüquqsuzluğu və istismar onun hədəflərindəndir.
Özünüifşa mənfi obrazın danışdıqca öz qüsurlarını açmasıdır. “Əkinçi” mülkədarın monoloqudur; kəndlinin vəziyyətini də onun sözlərindən öyrənirik. Obrazın dediklərini müəllifin düşüncəsi saymaq olmaz.
“Əkinçi”də borc içində yaşayan kəndli təbii fəlakətlərdən də zərər çəkir. Mülkədar isə güzəşt etmir, zorakılıqla hədələyir. Onun bolluq içində yaşaması əkinçinin yoxsulluğu ilə təzad yaradır.
“Neylərdin, ilahi?!”də etiraz həm zülm edənlərə, həm də haqsızlıq qarşısında susanlara yönəlir. Şair əzilən insanı müdafiə edir, amma onun itaətini bəyənmir. Narahatlıq ümumən insanlığın taleyinə aiddir.
Bədii vasitələr etirazı qüvvətləndirir: “daşqəlbli” epiteti mərhəmətsizliyi bildirir, göz yaşının dəryaya çevrilməsi mübaliğədir. Təkrarlanan sual müraciəti cavab almaqdan çox ağrı və narazılığı çatdırır.
Əruz vəzni Sabirin satiralarının ahəngini təşkil edir. “Neylərdin, ilahi?!” həzəc bəhrindədir; sual şəklində qurulması onu mülkədarın nitqinə çevirmir.

Nümunələr

“Əkinçi”də mülkədar özünü mərhəmətli təqdim edirsə, bunu necə qiymətləndirərsən?

Həll: Onun davranışına bax: kəndlinin çətinliyinə məhəl qoymaması həmin iddianı puça çıxarır. Sözlə əməl arasındakı uyğunsuzluq obrazı ifşa edir.

“Neylərdin, ilahi?!”də göz yaşının dərya olması hansı vasitədir və nə bildirir?

Həll: Bu, mübaliğədir; məzlumların çəkdiyi əzabın böyüklüyünü nəzərə çatdırır.

Ədalətsizliklə barışmayan lirik qəhrəman Sabirin lirikasının hansı istiqamətinə uyğundur?

Həll: Sonrakı ictimai lirikasına. Burada vətəndaşlıq duyğusu və ictimai məsuliyyət əsasdır.

Tipik səhv

Məzlumun müdafiəsini onun hər davranışının bəyənilməsi ilə qarışdırma. Sabir zülmə məruz qalanı qoruyur, zülmə boyun əyməsinə isə etiraz edir. Fikri qiymətləndirərkən danışanın kimliyini, müəllifin münasibətini və cədvəlin “doğru”, yaxud “yanlış” tələbini ayrıca yoxla.