Azərbaycan dili, Dilin üslubi imkanlarının təzahür formaları
Sözün informativ və poetik funksiyası: söz nə vaxt obraz olur
Bir sözün cümlədə sadəcə məlumat verdiyini, yoxsa obraz yaratdığını ayırmağı və onu əks funksiyada işlətməyi öyrənəcəksən.
Oxumaq üçün 3 dəqiqə
Hava proqnozunda deyirlər: «Sabah güclü külək əsəcək». Burada «külək» sözü hava hadisəsini birbaşa bildirir, səndən istədiyi də yalnız bu məlumatı almağındır.
Şeirdə isə külək ağlaya, pəncərəyə pıçıldaya bilər. Söz eynidir, amma sadəcə hava haqqında xəbər verməklə kifayətlənmir, səndə bir əhval, bir mənzərə oyadır.
Deməli, sözün «işi» lüğətdə yazılmayıb, onu cümlə verir. Bu mövzu məhz bunu görməyi öyrədir.
Niyə lazımdır
Bu bacarıq mətni dərindən oxumağa kömək edir: yazıçının harada sadəcə nəyisə xəbər verdiyini, harada səni duyğulandırmaq istədiyini görürsən. İnşa yazanda da işə yarayır, çünki obrazlı ifadəni yerində işlətməyi bilirsən.
İmtahanda isə iş iki addımdır: əvvəl funksiyanı düz tanımaq, sonra sözü özün yeni cümlədə əks funksiyada işlətmək. İkinci addımda verilmiş sözü əks funksiyada işlədən söz birləşməsini və ya cümləni özün qurursan, ona görə qaydanı başa düşmək əzbərləməkdən daha vacibdir.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Tapşırıqda qısa məlumat mətni verilir və bəzi sözlərin əvvəlinə ▲, ■ kimi işarələr qoyulur. Cədvəldə hər işarəli sözün həmin mətndə informativ, yoxsa poetik funksiya daşıdığını qeyd etməlisən. Çox vaxt bundan sonra həmin sözü əks funksiyada işlədən söz birləşməsi və ya cümlə yazmaq da tələb olunur: söz informativdirsə, onunla obraz yaratmalısan; poetikdirsə, onu adi məlumat verən cümlədə işlətməlisən.
Qayda
- İnformativ funksiya: söz adi məlumat verir. Sabitləşmiş məcazi məna da informativ ola bilər.
- Poetik funksiya: söz adətən məcazi mənada işlənir, obraz yaradır və fikrə təsir gücü verir. Bu, epitet, təşbeh, metafor kimi vasitələrdə üzə çıxır. Belə işlənən sözə poetizm (bədii söz) deyilir.
- Sözün funksiyasını onun özü yox, işləndiyi birləşmə və ya cümlə müəyyən edir. Eyni söz bir cümlədə informativ, başqasında poetik ola bilər.
- Yoxlama: sözün kontekstdəki mənasını araşdır. Məlumatla kifayətlənirsə, informativdir; obraz və təsir yaradırsa, poetikdir. Cümlənin hərfi baxımdan məntiqli olması poetikliyi istisna etmir.
| Funksiya | Əlamət |
|---|---|
| İnformativ | Adi məlumat verir; sabitləşmiş məcazi məna da ola bilər |
| Poetik | Obraz yaradır, fikrə təsir gücü verir |
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Söz məlumat vermək üçün həqiqi mənada işlənəndə informativ, bədii təsvir üçün məcazi mənada işlənəndə poetik funksiya daşıyır. Məsələn, şirin çay birləşməsində informativ, şirin söhbət birləşməsində poetik funksiya var.
Öyrənilməli qayda
Söz məlumat verirsə, informativ; obrazlı və təsirli məna yaradırsa, poetik funksiya daşıyır. Məsələn, qapının açarı ifadəsində söz informativ, uğurun açarı ifadəsində poetikdir.
Öyrənilməli qayda
Söz məlumat vermək üçün həqiqi mənada işlənəndə informativ, obraz yaratmaq üçün məcazi mənada işlənəndə poetik funksiya daşıyır. Məsələn, ağır çanta informativ, ağır söz isə poetikdir.
Öyrənilməli qayda
Söz məlumat vermək üçün həqiqi mənada işlənəndə informativ, obraz yaratmaq üçün məcazi mənada işlənəndə poetik funksiya daşıyır. Məsələn, soyuq su informativ, soyuq baxış isə poetik işlənmişdir.
Özünü yoxla: informativ, yoxsa poetik?
Hər cümlədə qalın yazılmış sözə bax və onun funksiyasını seç.
Nümunələr
soyuq sözü: «Soyuq su içdim» və «Ondan soyuq baxış gördüm».
Həllə bax
Birinci cümlədə söz suyun temperaturunu bildirir, deməli, informativdir. İkinci cümlədə baxışın temperaturu yoxdur, söz laqeyd münasibəti göstərir, deməli, poetikdir.
qızıl sözü: «Qızıl üzük taxdı» və «O, qızıl əlli ustadır».
Həllə bax
Üzüyün hazırlandığı metal göstərilir, funksiya informativdir. Usta üçün söz işlənəndə əlin metalı yox, məharəti nəzərdə tutulur, funksiya poetikdir.
Cümlədə yol sözü poetik işlənib: «Bu bilik sənə uğura yol açacaq». Onu informativ funksiyada işlət.
Həllə bax
Həll: «Yol qarla örtülüb». Burada söz real yolu bildirir və məlumat verir, bənzətmə yoxdur.
Tipik səhv
«Qoca balıqçı sahildə oturmuşdu» cümləsi bədii parçadandır, deməli, sahil sözü poetikdir.
Sahil burada real dəniz kənarını bildirir, obraz yaratmır, deməli, funksiyası informativdir.
Çoxları şeirdən və ya bədii parçadan götürülmüş sözü avtomatik poetik hesab edir, amma bədii mətndə də söz həqiqi mənasında işlənib məlumat verə bilər.
Digər səhv əks funksiya tələb olunanda eyni funksiyada nümunə yazmaqdır: mətndə informativ işlənən sözü poetik, poetik işlənəni informativ funksiyada işlət.
Kiçik test
«Zərgər boyunbağıya mirvari düzdü» və «Yanağından süzülən yaşlar mirvari kimi parıldayırdı» cümlələrində qalın yazılmış sözün funksiyalarını ardıcıllıqla seç.
Birinci cümlədə mirvari sözü bəzək əşyasının hazırlandığı materialı bildirir. İkinci cümlədə göz yaşları mirvariyə bənzədilir və obraz yaranır.
«Şüşənin ağzını qapaqla bağla» cümləsində qalın yazılmış söz haqqında doğru fikri seç.
Ağız sözü burada şüşənin açıq hissəsinin adıdır. Bu məcazi məna sabitləşib və cümlədə obraz yaratmadan məlumat verir.
«Bu məktublar keçmişlə bu gün arasında körpü idi» cümləsindəki qalın yazılmış sözün əks funksiyada işləndiyi variantı seç.
Verilmiş cümlədə körpü sözü zamanlar arasındakı əlaqəni obrazlı ifadə edir və poetikdir. Doğru variantda isə real tikilini bildirərək informativ funksiya daşıyır.
Bu mövzunun tapşırıqlarını işləməyə hazırsan?
Bu mövzunun tapşırıqlarını işlə və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzularıDərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 11-ci sinif, «Böyük ömrün dan yeri», səh. 10