Azərbaycan dili, Dilin üslubi imkanlarının təzahür formaları
Bədii üslub və obrazlı nitq: quru cümləyə necə can verilir
Quru, düz mənalı cümləni fikrini itirmədən obrazlı cümləyə çevirməyi öyrənəcəksən.
Oxu vaxtı: təxminən 3 dəqiqə
Dostuna «başım partlayır» yazanda heç kim təcili yardım çağırmır. Hamı başa düşür ki, çox yorulmusan və ya başın ağrıyır. Biz hər gün belə ifadələr işlədirik və heç fərqinə də varmırıq.
Hava proqnozu sadəcə «yağış yağacaq» deyir. Yazıçı isə buludların ağladığını yaza bilər. Xəbər eynidir, amma ikinci cümləni oxuyanda səhnə gözünün önündə canlanır.
Bu mövzunun bütün sirri bundadır: quru cümləni götür, fikrinə toxunmadan ona rəng ver.
Niyə lazımdır
Bu bacarıq yalnız bir tapşırıqda lazım olmur. Esse yazanda ard-arda düzülmüş quru cümlələr mətni darıxdırıcı edir, yerində işlənmiş bir-iki obrazlı ifadə isə onu canlandırır. Ədəbiyyat dərsində şeiri və ya hekayəni təhlil edəndə də epiteti, təşbehi tez tanıyırsan.
İmtahanda yazdığın cümləni oxuyan adam iki şeyə baxır: fikir yerindədirmi və ifadə mətnin ovqatına uyğundurmu. Hər ikisini tutsan, cavabın inandırıcı olur. İfadə nə qədər gözəl səslənsə də, fikir dəyişibsə, deməli, başqa bir cümlə yazmısan.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda bədii mətn verilir və altından xətt çəkilmiş cümləni mətnin üslubuna uyğun şəkildə yenidən yazmaq tələb olunur. Cümlə məcazi mənalı ifadələrlə zənginləşdirilməlidir. Yoxlanan şey cümlənin əvvəlki məzmununu qoruyub onu təsvirlə, obrazlı dillə canlandıra bilməkdir.
Qayda
- Bədii üslub nəsrdə, nəzmdə və dramaturgiyada işlənir və obrazlı nitq formasıdır. Burada fikir sadəcə bildirilmir, oxucunun gözü qarşısında canlandırılır. Elmi və rəsmi üslubda söz əsasən həqiqi mənada işlənir, bədii üslubda isə məcazi məna geniş yer tutur.
- Yazıçı bu üslubda məcazi mənalı sözlərdən, təsvir vasitələrindən (məsələn, epitet və təşbeh), ritorik sual, xitab və nidadan faydalanır.
- Personajın danışığı fərdiləşdirilə bilər: dialekt, arxaik və ya sadə danışıq sözləri onun mühiti haqqında təsəvvür yaradır.
- Cümləni zənginləşdirəndə məzmunu dəyişmə, sadəcə onu obrazlı et. Seçdiyin ifadə mətnin ovqatına və dövrünə uyğun olmalıdır. Tarixi hadisədən bəhs edən mətndə ifadə daha təntənəli, gündəlik hekayədə isə daha sadə ola bilər.
| Mətndəki ifadə | Təsvir edilən fikir |
|---|---|
| göy üzü göz yaşlarını yerə səpələməyə başladı | Yağış başladı |
| yorğunluq qurğuşun kimi çökmüşdü | Kişi çox yorğun idi |
| başlarını buludlara söykəmişdi | Dağlar çox hündür idi |
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Bədii üslubda fikir düz mənalı sözlərlə yox, obrazlı, məcazi ifadələrlə verilir. Cümləni zənginləşdirmək üçün düz mənalı hissəni məcazi ifadə ilə əvəz et, amma mənanı pozma: çox qorxdu əvəzinə ürəyi qorxudan yerindən oynadı demək olar.
Öyrənilməli qayda
Bədii mətndə sadə cümlə təsvir, bənzətmə və frazeoloji birləşmələrlə obrazlı edilir; cümləni yenidən yazanda əsas məzmunu saxla, mənaya uyğun təsirli ifadə əlavə et. Məsələn, çox yoruldu əvəzinə əldən düşdü yaz.
Hansı variant fikri saxlayır?
Hər dəfə sadə cümlə və onun yazıldığı səhnə verilir. Fikri saxlayan, obrazlı olan və ovqata uyğun gələn variantı seç.
Nümunələr
Tipik səhv
Qoca kişi çox yorğun idi. → Qoca kişinin ürəyi sevincdən quş kimi uçurdu.
Qoca kişi çox yorğun idi. → Qoca kişi elə əldən düşmüşdü ki, ayaqları onu güclə daşıyırdı.
Şagirdlər çox vaxt zənginləşdirmək adı ilə cümlənin məzmununu dəyişirlər: qoca kişi sevinirdi yazsan, artıq başqa fikir bildirmiş olarsan. Başqa bir səhv ovqata uyğun olmayan ifadə seçməkdir: kədərli səhnəyə şən təşbeh əlavə etmək mətni pozur.
Düzgün üsul: əvvəlcə mətnin ovqatını müəyyən et, sonra cümlənin fikrini saxlayıb ona uyğun bir-iki obrazlı ifadə əlavə et.
Özünü yoxla
Gölün suyu sakit idi. Məzmunu saxlayan obrazlı variantı seç.
Suyun güzgüyə bənzədilməsi onun sakitliyini göz önündə canlandırır. Beləliklə, ilkin məzmun saxlanır və cümlə obrazlı olur.
Kədərli ayrılıq səhnəsində Çay axırdı cümləsini Çay şən nəğmələr oxuya-oxuya axırdı şəklində dəyişsən, hansı səhvə yol verərsən?
Çayın axması fikri saxlanıb və obrazlı ifadə işlənib. Lakin şən nəğmə obrazı kədərli ayrılıq səhnəsinin ovqatına uyğun gəlmir.
Hekayədə personajın danışığında dialekt sözləri işlədilib. Bu seçim hansı məqsədə xidmət edə bilər?
Dialekt sözləri personajın danışığını fərdiləşdirən vasitələrdəndir. Onlar personajın yaşadığı mühit haqqında təsəvvür yarada bilər.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzularıDərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 10-cu sinif, «Muğan», səh. 54