Azərbaycan dili, Dilin üslubi imkanlarının təzahür formaları
Bədii təsvir və ifadə vasitələri: epitet, bənzətmə, metafor
Epiteti, bənzətməni, metaforu və başqa vasitələri bir-birindən ayırmağı, adi cümləni mənasını pozmadan obrazlı yazmağı öyrənəcəksən.
Oxumaq üçün 3 dəqiqə
Usta haqqında «onun qızıl əlləri var» deyirlər, amma heç kim onun əlində qızıl axtarmır. Kimisə «daşürəkli» adlandırırlar, halbuki ürəyi daşdan deyil. Sən də bu cür sözləri hər gün işlədirsən, sadəcə adını çəkmirsən.
Yağış şüşəni döymür, sadəcə ona dəyir. Amma «yağış şüşəni döyür» desən, hamı o səsi eşidir. Sözün adi mənası bir yana çəkilir, yerində bir şəkil yaranır.
Bu şəkillərin hərəsinin adı var: epitet, bənzətmə, metafor. Adlarını bilsən, həm tanıyarsan, həm də özün qura bilərsən.
Niyə lazımdır
İmtahanda təkcə vasitəni tanımaq yetmir, quru cümləni də obrazlı etmək lazım gəlir. «Qaçdı» yerinə «külək kimi qaçdı» yazmaq bir saniyəlik işdir, amma bunu düz etmək üçün bənzətmənin nə olduğunu bilməlisən.
Bu bacarıq inşada da işə yarayır: bir-iki yerində qoyulmuş epitet və bənzətmə mətni quru siyahıdan canlı təsvirə çevirir.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Mətndə altından xətt çəkilmiş, bədii təsvirlə zənginləşdirilməli cümlə və ya cümlələr göstərilir. Sən həmin cümləni, mənasını dəyişmədən, elə yenidən yazmalısan ki, orada epitet, bənzətmə (təşbeh) və ya metafor kimi bədii təsvir vasitəsi işlənsin. Bəzən hansı vasitələrdən neçəsini işlətmək lazım olduğu da yazılır, məsələn, ən azı biri bənzətmə, biri epitet.
Qayda
- Epitet: məcazi mənada işlənən bədii təyin, çox vaxt sifət. Məsələn, odlu baxış, dəmir iradə.
- Bənzətmə (təşbeh): bir şey başqasına oxşadılır. Kimi ayrı (bulaq kimi saf), -tək, -sayağı bitişik yazılır (quştək, uşaqsayağı).
- Metafor: bənzətmə sözü olmadan bir anlayışın əlaməti digərinin üzərinə köçürülür. Məsələn, yağış şüşəni döyür.
- Mübaliğə: əlamətin həddindən artıq şişirdilməsi. Təzad (antiteza): zidd anlayışların bədii qarşılaşdırılması. Bədii sual: cavab gözləmədən fikri gücləndirmək üçün verilən sual.
- Yenidən yazanda cümlənin əsas fikri qalmalıdır, vasitələr isə onu təsvirlə zənginləşdirir.
| Vasitə | Əlamət |
|---|---|
| Epitet | Məcazi mənalı bədii təyin |
| Təşbeh | Bir şey başqasına oxşadılır |
| Metafor | Əlamət bənzətmə sözü olmadan köçürülür |
| Mübaliğə | Əlamət həddindən artıq şişirdilir |
| Təzad | Zidd anlayışlar qarşılaşdırılır |
| Bədii sual | Cavab gözlənilmir, fikir gücləndirilir |
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Bədii üslubda söz məcazi mənada işlənərək cümləyə obrazlılıq gətirir: epitet (ağır sözlər), təşbeh (xəyal kimi dolaşdım), metafor və s. Cümləni zənginləşdirəndə mətnin bədii üslubunu pozma.
Öyrənilməli qayda
Epitet əşyanı obrazlı təyin edən sözdür, bənzətmə iki əşyanı müqayisə edir, metafor isə bir əşyanın xüsusiyyətini başqasına köçürür. Məsələn: güzgü kimi dəniz – bənzətmə, dəniz uyudu – metafor.
Öyrənilməli qayda
Epitet əşyanın əlamətini obrazlı göstərən sözdür, bənzətmə isə bir əşyanı başqasına oxşadır (kimi, tək sözləri ilə). Məsələn, qızıl yarpaqlar epitet, şam kimi nazik isə bənzətmədir.
Öyrənilməli qayda
Cümləni zənginləşdirmək üçün bədii təsvir vasitələrindən istifadə et: təşbeh (müqayisə), epitet (obrazlı təyin), mübaliğə (şişirtmə), amma əsas məzmunu dəyişmə. Məsələn, qaçdı əvəzinə külək kimi qaçdı yaz.
Vasitəni tanı
Cümləni oxu və orada hansı bədii vasitənin işləndiyini seç.
Nümunələr
Vasitəni müəyyən et: «Onun səsi zəng kimi aydın idi», «Torpaq ağ kürkünü geyindi», «Amansız qış gəldi».
Həllə bax
Birinci cümlədə səs zəngə bənzədilir (kimi), bu, bənzətmədir. İkinci cümlədə bənzətmə sözü yoxdur, torpağa geyinmək əlaməti köçürülüb, bu, metafordur. Üçüncüdə amansız sözü qışın əlamətini obrazlı bildirir, bu, epitetdir.
«Yağış damcıları pəncərə şüşəsinə dəyirdi» cümləsini zənginləşdir.
Həllə bax
Həll: «Qəzəbli buludlardan boşalan yağış damcıları pəncərə şüşəsinə xırda barmaqlar kimi tıqqıldayırdı». Burada qəzəbli epitet, xırda adi təyin, barmaqlar kimi bənzətmədir. Əsas fikir damcıların şüşəyə dəyməsidir.
«Kiçik addımlar böyük yollara çıxarır» cümləsində hansı vasitə var?
Həllə bax
Kiçik və böyük zidd anlayışlardır, deməli, antiteza işlənib.
Tipik səhv
«Qırmızı alma» birləşməsində qırmızı epitetdir.
«Qırmızı alma» birləşməsində qırmızı sadəcə rəngi bildirir. «Odlu baxış» birləşməsində isə odlu epitetdir.
Hər sifəti epitet saymaq səhvdir. Qırmızı obraz yaratmır, odlu isə baxışa məcazi əlamət verir: baxışda od yoxdur, amma onun necə yandırdığını görürsən.
Yenidən yazma tapşırığında isə çoxları cümlənin mənasını dəyişən yeni hadisə əlavə edir. Əvvəlcə əsas fikri saxla, sonra obrazlı sifət və ya bənzətmə əlavə et, axırda işlətdiyin vasitənin adını deyə bildiyini yoxla.
Özünü yoxla
Hansı birləşmədə epitet işlənib?
«Şirin xatirə» birləşməsində şirin dad bildirmir, xatirənin xoş olduğunu obrazlı göstərir. Digər birləşmələrdə sifətlər həqiqi mənada işlənib.
«Külək ağacların qulağına pıçıldayırdı» cümləsində hansı bədii təsvir vasitəsi işlənib?
İnsana aid pıçıldamaq hərəkəti bənzətmə sözü olmadan küləyə köçürülüb. Buna görə cümlədə metafor işlənib.
«Duman kəndin üzərinə yayılmışdı» cümləsinin əsas fikrini saxlayan və bənzətmə ilə zənginləşdirilən variantı seç.
Dumanın kəndin üzərinə yayılması fikri saxlanılıb və duman tülə bənzədilib. Birinci variant əsas fikri dəyişir, ikinci variantda isə metafor işlənib.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzularıDərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 11-ci sinif, «Böyük ömrün dan yeri», səh. 10
- Dərslik: Azərbaycan dili, 11-ci sinif, «Deyə bilmədiyimiz sözlər...», səh. 120
- Dərslik: Azərbaycan dili, 11-ci sinif, «Əfsanəyə bənzər eşq», səh. 128
- Dərslik: Azərbaycan dili, 11-ci sinif, «Ölkələrin əlifba ilə sıralanması», səh. 148