İngilis dili, Bacarıqlar
İngilis dilində oxu: cavabın mətndəki əsasını tap
İngiliscə mətndə cavabın əsasını tapmağı və seçdiyin fikri mətnlə yoxlamağı öyrənəcəksən.
5 dəqiqəlik oxu
Telefonunda ingiliscə bir mesaj açanda məqsədin çox vaxt hər sözü tərcümə etmək olmur. Görüşə nə gətirməli olduğunu, ünvanın dəyişib-dəyişmədiyini və ya sənə verilən sualı anlamaq istəyirsən. Mesaj qısadır, amma onu oxuyub verəcəyin qərar konkretdir: çantanı hazırlamaq, yola çıxmaq, yoxsa cavab yazmaq.
Tətbiqin təlimatında da oxuduğunu bir hərəkətə çevirməlisən. Oyunun qaydasını oxuyanda isə hansı gedişə icazə verildiyini bilmək istəyirsən. Belə mətnlərdə oxumağın nəticəsi təkcə sözlərin Azərbaycan dilində qarşılığını demək deyil. Yazılanı başa düşüb ondan istifadə edirsən. Tərcümə sənə kömək edə bilər, amma iş bununla bitmir.
İngilis dili üzrə oxu tapşırığına da bu maraqla yaxınlaşa bilərsən: bu yazı mənə nə çatdırır? Qarşındakı abzas sadəcə tanıdığın və tanımadığın sözlərin sırası deyil. Onun içində kiminsə xahişi, bir xəbər və ya izah var. Sənin işin həmin fikri tutmaqdır.
Niyə lazımdır
Bu bacarıq gündəlik işdə konkret kömək edir: ingiliscə təlimatı anlayanda növbəti addımını müəyyənləşdirə, məktubu oxuyanda ona uyğun cavab yaza bilərsən. Oxuduğundan istifadə edə bildiyin üçün mətn sadəcə tərcümə məşqi olaraq qalmır. Söz öyrənməyin də məqsədi görünür: həmin söz artıq sənə lazım olan məlumatı anlamağa kömək edir.
İmtahanda isə cavabına əsas göstərə bilmək tərəddüdü azaltmağa kömək edir. Seçiminə qayıdanda haradan başladığını bilirsən. Yenidən yoxlamaq istəyəndə diqqətini cavabla bağlı hissəyə yönəldə bilirsən. Aşağıdakı məşqdə cavabın necə qurulduğunu addım-addım izləyə bilərsən. Məqsəd sadəcə düzgün variantı görmək deyil; onu seçməyinin səbəbini öz sözlərinlə deyə bilməkdir.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Qısa elan, məktub və ya bir neçə abzasdan ibarət mətn oxuyursan. Səndən mətnə uyğun doğru və ya yanlış fikri tapmaq, bütün mətnin əsas fikrini seçmək, yaxud cümləni verilmiş fikirlərdən uyğun olanlarla tamamlamaq istənilir. Cavab üçün həm açıq deyilən məlumatı, həm də həmin məlumatdan çıxan nəticəni anlamalısan.
Qayda
- Tapşırığın tələbi ilk addımdır. Correct doğru, wrong və incorrect isə yanlış variantı seçməyi bildirir. Oxumağa başlamazdan əvvəl nə axtardığını dəqiqləşdir.
- Fakt axtaranda kimin nə etdiyini, hadisənin yerini, vaxtını və məqsədini müəyyən et. Məktubda müraciət edilən şəxslə imza sahibini qarışdırma. Variantı uyğun cümlə ilə tutuşdur; təkcə eyni sözün işlənməsi kifayət deyil.
- Məna müxtəlif sözlərlə ifadə oluna bilər. Tanımadığın sözə rast gələndə əvvəlki və sonrakı cümlədən kömək al. Rəng, istiqamət, inkar və miqdar bildirən sözlərdəki dəyişiklik fikri yanlış edə bilər.
- Əsas fikir bütün mətnin nədən danışdığını ümumiləşdirir. Hər abzasın mövzuya nə əlavə etdiyinə bax. Tək bir hadisəni və ya nümunəni bildirən variant bütöv mətn üçün dar qala bilər.
- Nəticə mətndəki məlumatdan çıxmalıdır. Öz bildiyin əlavə məlumatı cavaba qatma. Deyilənə zidd olan fikirlə haqqında məlumat verilməyən fikri ayır; hər ikisi mətnlə təsdiqlənən cavab ola bilməz. Nömrələnmiş fikirlərin hər birini ayrıca yoxla, sonra uyğun cütü seç.
Cavaba aparan cümləni tap
Qısa elanı oxu, sonra həllin addımlarını aç.
Nümunələr
Elanı oxu: The art exhibition opens on Tuesday. Entry is free for children. Bu fikir doğrudurmu: Children must pay to enter.?
Həllə bax
Həlli: Xeyr. Uşaqlar üçün giriş pulsuzdur. Ödənişin məcburi olduğunu bildirən fikir elana ziddir.
Mətni oxu: Our school garden provides fresh vegetables. Pupils learn to grow plants there. Working together also helps them become friends. Əsas fikir yalnız tərəvəz yetişdirməkdirmi?
Həllə bax
Həlli: Xeyr. Mətn məhsuldan, öyrənməkdən və dostlaşmaqdan danışır. Əsas fikir məktəb bağının şagirdlərə faydalarıdır; bu fikir bütün cümlələri əhatə edir.
The village shop closes at six. Aysel reaches the village at seven. Fikirləri yoxla: 1. Aysel çatanda mağaza artıq bağlıdır. 2. Aysel başqa mağazaya gedəcək.
Həllə bax
Həlli: Birinci fikir vaxtların müqayisəsindən çıxır: yeddi altıdan sonradır. İkinci fikir üçün məlumat yoxdur. Ayselin sonrakı hərəkətini təxmin edib cavab seçmə.
Tipik səhv
Mətn: The teacher gives the pupil a book. Yanlış fikri seçmək üçün cavabım: The teacher gives the pupil a book.
Yanlış fikri seçmək üçün cavabım: The pupil gives the teacher a book.
Variantda mətndən tanış sözlər görəndə onu dərhal seçmək səhvdir: həmin sözlərin kimə aid olduğunu və aralarındakı əlaqəni yoxla, çünki burada kitabı verənlə alanın yeri dəyişib.
Sonda tapşırığın tələbini yenidən oxu: doğru fikri tapmış olsan da, səndən yanlış fikir istənilmiş ola bilər.
Oxuduğunu yoxla
Elanı oxu: The sports hall is open today. Use the side door. The main door is closed. Mətnə uyğun yanlış fikri seç.
Mətndə əsas qapının bağlı olduğu deyilir, buna görə onun açıq olduğunu bildirən fikir yanlışdır. Tapşırıq səndən məhz yanlış fikri seçməyi istəyir.
Mətni oxu: Our school radio reports the weather every morning. Pupils also interview teachers and share news about sports competitions. Bütün mətnin əsas fikrini seç.
Hava haqqında məlumat, müəllimlərlə müsahibələr və idman xəbərləri məktəb radiosunun müxtəlif məlumatlar paylaşdığını göstərir. Digər variantların hər biri mətnin yalnız bir hissəsini əhatə edir.
Mətni oxu: Only members of the music club can borrow its instruments. Leyla borrowed a guitar from the club yesterday. Mətndəki məlumatdan çıxan nəticəni seç.
Alətləri yalnız klubun üzvləri götürə bildiyinə və Leyla gitara götürdüyünə görə onun üzv olduğu nəticəsi çıxır. Gitaranı satın aldığı fikri mətnə ziddir, konsertdə çalacağı barədə isə məlumat yoxdur.
Oxu tapşırıqlarına keç
Oxu mövzusunun tapşırıqlarını həll et, izahlarla cavablarını yoxla.