Kimya, Ümumi kimya

Oksidlər, turşular, əsaslar və duzlar: kim kimdir?

Bir maddənin oksid, turşu, əsas, yoxsa duz olduğunu formulundan tanıyacaq, mol nisbətindən hansı duzun alınacağını əvvəlcədən deyəcəksən.

Oxu vaxtı: 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: şüşə qabdakı çay sodasının üstünə sirkə tökülür və ağ köpük qalxır.

Mətbəxdəki çay sodasının üstünə bir az sirkə tök: dərhal köpük qalxır. Köpükdəki qaz karbon dioksiddir. Sodanın özü isə sadəcə ağ toz deyil, duzdur, özü də turş duz: $\ce{NaHCO3}$ formulunda natriumun yanında hələ bir hidrogen qalıb.

Divarları ağartmaq üçün işlənən sönmüş əhəng, $\ce{Ca(OH)2}$ , əsasdır. Divarda quruyanda havadakı karbon dioksidi udur və bərk $\ce{CaCO3}$ -ə, yəni duza çevrilir. Maddə sənin gözünün qabağında bir sinifdən o birinə keçir.

Oksid, turşu, əsas, duz: dörd sinif, hərəsinin öz xasiyyəti var. Formula baxıb sinfi tanıyanda reaksiyanın nə verəcəyini yazmadan da təxmin edirsən.

Niyə lazımdır

Bu mövzu kimyanın qrammatikasıdır: sonrakı reaksiya tənliklərinin çoxu bu dörd siniflə yazılır. Gündəlik həyatda da işə yarayır. Mədə turşusunu neytrallaşdıran dərmanlarda əsasi xassəli maddələr olur, turş torpağa əhəng verilir. Hər ikisi eyni ideyadır: turşunu əsasla neytrallaşdırmaq.

İmtahan tapşırığında adətən iki addım olur: əvvəl maddəni tanıyırsan, sonra mol nisbətindən nəticəni çıxarırsan. Sinfi səhv tanısan, hesab nə qədər səliqəli olsa da cavab səhv çıxacaq.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Oksidi reaksiyalarına görə tanımaq, qızdırıldıqda alınan məhsulu müəyyənləşdirmək və birləşmələr arasındakı çevrilməni izləmək tələb olunur. Turşu ilə əsasın miqdarlarından yaranan duzun növünü tapırsan, normal duz almaq üçün əlavə lazım olan qələvini hesablayırsan. Duzun formuluna əsasən atomların ümumi miqdarını da müəyyən edirsən.

Qayda

Oksid ikielementli birləşmədir; oksigenin oksidləşmə dərəcəsi $-2$ olur. $\ce{H2O2}$ -də oksigenin oksidləşmə dərəcəsi $-1$ olduğundan bu birləşmə oksid deyil, peroksiddir. $\ce{Fe2O3}$ dəmir(III) oksiddir: oksidləşmə dərəcələrinin cəmi sıfır olduğundan $2x+3\times(-2)=0$ , yəni dəmirin oksidləşmə dərəcəsi $+3$ -dür.
Əsasi oksid turşu ilə duz və su verir. Turşu oksidi qələvi ilə normal duz əmələ gətirdikdə su da yaranır. Su ilə qarşılıqlı təsir bütün oksidlər üçün mümkün deyil: $\ce{FeO}$ və $\ce{SiO2}$ su ilə reaksiyaya girmir. $\ce{CO}$ və $\ce{NO}$ duz əmələ gətirməyən oksidlərdir.
Amfoterlik oksid və hidroksidin həm əsasi, həm də turşu xassəsi göstərməsidir: turşularla və qələvilərlə duz yaradır. $\ce{ZnO}$ , $\ce{Al2O3}$ və onların hidroksidləri amfoterdir.
Turşunun əsaslığı əvəz oluna bilən hidrogenlərin sayıdır: $\ce{HCl}$ birəsaslı, $\ce{H3PO4}$ üçəsaslıdır. Suda həll olan turşular $\ce{H+}$ ionları yaradır. Əsasların tərkibində metal kationu və hidroksid ionu olur; ammonium kationu da metalı əvəz edə bilər. IA qrup metallarının, həmçinin kalsium, stronsium və bariumun hidroksidləri qələvilərdir.
Neytrallaşma zamanı turşu ilə əsasdan duz və su yaranır. Tam neytrallaşmada turşunun əsaslığı ilə mol miqdarının hasili əsasın hidroksid qruplarının sayı ilə mol miqdarının hasilinə bərabərdir.
Duz metal və ya ammonium kationu ilə turşu qalığından təşkil olunur. Normal duzda əvəz olunan hidrogen və hidroksid qrupu qalmır; turş duzda belə hidrogen, əsasi duzda hidroksid qrupu qalır. Formulda yüklərin cəmi sıfırdır.
Genetik əlaqə siniflər arasındakı kimyəvi çevrilmələrdir. Məsələn, $\ce{Ca -> CaO -> Ca(OH)2 -> CaCO3}$ zəncirində ardıcıl olaraq oksigen, su və karbon dioksid işlədilir. Bəzi hidroksidlər qızdırılarkən oksidə və suya parçalanır; karbonatların parçalanmasından isə turşu oksidi yarana bilər.
Otaq temperaturunda turş mühitdə $\mathrm{pH}<7$ , neytral mühitdə $\mathrm{pH}=7$ , qələvi mühitdə $\mathrm{pH}>7$ olur. Lakmus turşuda qırmızı, qələvidə göydür; fenolftalein qələvidə çəhrayıdır.

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Çoxəsaslı turşunun əvəz oluna bilən hidrogenləri qismən əvəzləndikdə turş duz, tam əvəzləndikdə normal duz yaranır. Bir mol turşunun hər molekulunda bir hidrogeni əvəzləməyə bir mol birhidroksilli qələvi sərf olunduğundan qablar üzrə sərfiyyatı ayrı hesabla və topla.

Öyrənilməli qayda

Çoxəsaslı turşunun bir moluna düşən birhidroksilli qələvinin mol miqdarı əvəzlənən hidrogenlərin sayını göstərir. Turş duzdan normal duz almaq üçün qalan hər əvəzlənə bilən hidrogenə bir hidroksid ionu lazım olduğunu nəzərə al.

Öyrənilməli qayda

Əsasi oksidin turşu ilə reaksiyası duz və su verir, lakin onun su ilə reaksiyaya girməsi ayrıca yoxlanmalıdır. Qələvi metalların oksidləri su ilə birləşdiyi halda, bir çox digər metal oksidləri suya qarşı belə fəallıq göstərmir.

Öyrənilməli qayda

Qismən neytrallaşmada turşu qalığında əvəzlənə bilən hidrogen saxlanarsa turş duz, metalın yanında hidroksid qrupu qalarsa əsasi duz yaranır. Reagentlərin mol nisbətindən duzun formulunu müəyyən et və bir mol duzdakı atomların mol miqdarını tapmaq üçün mötərizə xaricindəki indeksləri də nəzərə alaraq atom saylarını topla.

Sinfi tanı

Formula bax, maddənin sinfini və ya reaksiyanın nəticəsini seç.

Nümunələr

Sink hidroksidin qızdırılma məhsulunun amfoterliyini göstər.

Həllə bax

\ce{Zn(OH)2 ->[t] ZnO + H2O}

. Alınan oksid həm turşu, həm də qələvi ilə reaksiyaya girir:

\ce{ZnO + 2HCl -> ZnCl2 + H2O}

;

\ce{ZnO + 2NaOH + H2O -> Na2[Zn(OH)4]}

(qələvi məhlulunda).

$0{,}12$ mol $\ce{KHCO3}$ -ü normal duza çevirmək üçün nə qədər $\ce{KOH}$ lazımdır?

Həllə bax

$\ce{KHCO3 + KOH -> K2CO3 + H2O}$ . Turş duzda qalan hidrogen əvəz olunur. Tənlikdəki $1:1$ nisbətinə əsasən $0{,}12$ mol qələvi sərf edilir.

$0{,}40$ mol $\ce{Mg(OH)Cl}$ neçə mol atom saxlayır?

Həllə bax

Bu əsasi duzun formul vahidində dörd atom var. Nəticə: $0{,}40\times4=1{,}60$ mol atom.

0{,}2

mol

\ce{H3PO4}

olan məhlula

0{,}4

mol

\ce{NaOH}

əlavə edildi. Hansı duz alınır və onu normal duza çevirmək üçün daha nə qədər

\ce{NaOH}

lazımdır?

Həllə bax

$\ce{H3PO4}$ üçəsaslıdır: hər molekulunda üç əvəz oluna bilən hidrogen var.
Qələvinin turşuya nisbəti: $0{,}4 : 0{,}2 = 2$ . Deməli, hər molekulda iki hidrogen əvəz olunur.
$\ce{H3PO4 + 2NaOH -> Na2HPO4 + 2H2O}$ . Alınan $0{,}2$ mol $\ce{Na2HPO4}$ turş duzdur, çünki bir hidrogen hələ qalıb.
Qalan hər hidrogenə bir $\ce{OH-}$ lazımdır: $\ce{Na2HPO4 + NaOH -> Na3PO4 + H2O}$ , yəni $0{,}2$ mol $\ce{NaOH}$ .

$0{,}2$ mol $\ce{Na2HPO4}$ (turş duz) alınır; normal duz $\ce{Na3PO4}$ üçün daha $0{,}2$ mol $\ce{NaOH}$ lazımdır.

Tipik səhv

$1$ mol $\ce{H2SO4}$ və $1$ mol $\ce{NaOH}$ : mol sayları bərabərdir, deməli normal duz $\ce{Na2SO4}$ alınır.

$\ce{H2SO4}$ ikiəsaslıdır, $1$ mol $\ce{NaOH}$ hər $\ce{H2SO4}$ molekulundakı hidrogenlərdən birini əvəz edir: $\ce{H2SO4 + NaOH -> NaHSO4 + H2O}$ . Bu turş duzdur. $\ce{Na2SO4}$ üçün $2$ mol $\ce{NaOH}$ lazımdır.

Turşu və əsasın mol sayını birbaşa bərabərləşdirmə. Əvvəl əvəz olunan hidrogenləri və hidroksid qruplarını say, sonra alınacaq duzu müəyyənləşdir.

Burada $2$ mol əvəz oluna bilən hidrogen var; $1$ mol hidroksid qrupu onların yalnız yarısını əvəz etməyə çatır.

Özünü yoxla

$\ce{FeO}$ əsasi oksiddir, lakin su ilə reaksiyaya girmir. Buna əsasən hansı fikri doğru sayarsan?

$0{,}30$ mol $\ce{HCl}$ -i tam neytrallaşdırmaq üçün neçə mol $\ce{Ca(OH)2}$ götürməlisən?

$\ce{Ca(HCO3)2}$ -nin duz növünü və $0{,}20$ molunda atomların ümumi mol miqdarını müəyyən et.

Bu mövzu üzrə sınaq

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.

Mövzu üzrə sınaq, I qrup (RK)Mövzu üzrə sınaq, IV qrup

Digər mövzular

Bütün Kimya mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: Kimya, 8-ci sinif, «Oksidlər», səh. 38
Dərslik: Kimya, 8-ci sinif, «Turşular», səh. 52
Dərslik: Kimya, 8-ci sinif, «Əsaslar», səh. 57
Dərslik: Kimya, 8-ci sinif, «Turşular və əsasların ümumi alınma reaksiyaları», səh. 61
Dərslik: Kimya, 8-ci sinif, «Duzlar», səh. 63
Dərslik: Kimya, 8-ci sinif, «Duzların alınması», səh. 67
Dərslik: Kimya, 7-ci sinif, «Turşular və turş mühit», səh. 46
Dərslik: Kimya, 7-ci sinif, «Əsaslar və əsasi mühit», səh. 50
Dərslik: Kimya, 7-ci sinif, «İndikatorlar və pH şkalası», səh. 53
Dərslik: Kimya, 7-ci sinif, «Neytrallaşma reaksiyaları», səh. 58