Kimya, Ümumi kimya

Maddələr və kimyəvi formullar: say, kütlə və ayırma

Formuldan kütlə nisbətini, kütlə payını və nisbi molekul kütləsini hesablamağı, qarışıq üçün düzgün ayırma üsulunu seçməyi öyrənəcəksən.

Oxuma vaxtı: 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: mətbəx stolunda süzgəc kağızlı qıf stəkanın üstündədir, qum kağızda qalıb, stəkana təmiz su süzülüb.

Suyun formulu $\ce{H2O}$ -dur: bir molekulda iki hidrogen atomu və bir oksigen atomu var. Adama elə gəlir ki, suyun çox hissəsi hidrogendir. Kütləyə görə isə tam tərsinədir. Oksigen atomu hidrogen atomundan 16 dəfə ağırdır, ona görə suyun kütləsində oksigen hidrogendən səkkiz dəfə çoxdur.

Mətbəxdə də bənzər bir tələ var. Qumlu suyu süzgəc kağızından keçirsən, qum kağızın üstündə qalır. Duzlu suyu keçirsən, aşağıya yenə duzlu su süzülür. Həll olmuş duz su ilə birlikdə kağızdan keçib gedir.

Bu mövzu iki şeyi öyrədir: formulda nəyin sayıldığını, nəyin çəkildiyini ayırmağı və qarışıqdakı maddəni hansı xassəsinə görə ayırmaq olacağını görməyi.

Niyə lazımdır

Formuldan kütlə nisbətini və kütlə payını tapmaq kimyada demək olar bütün hesablamaların təməlidir. Reaksiya tənliyi üzrə məsələdə də, məhlulda da, formul çıxaranda da eyni addımları təkrarlayırsan. Bu addımları burada tez etməyə alışsan, böyük məsələlərə vaxtın çox qalar.

Ayırma üsulları təkcə laboratoriyada işlənmir. Çayı süzgəcdən keçirəndə, dəniz suyundan duz alanda, nefti hissələrə ayıranda da onlardan istifadə olunur. Sualda qarışıq çox vaxt iki-üç sözlə verilir. Sən də komponentlərin hansı xassədə fərqləndiyini görməlisən.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda formuldan elementlərin kütlə nisbətini hesablayırsan, faizlə verilmiş tərkibdən nisbi molekul kütləsini tapırsan. Qarışığı ayırmaq üçün uyğun üsulu seçmək və maddələrin verilən şəraitdə qaz, maye, yaxud bərk olduğunu müəyyənləşdirmək də tələb olunur. Əsas məsələ atom sayını, kütləni və maddənin xassəsini fərqləndirməkdir.

Qayda

Atom elementin kimyəvi xüsusiyyətlərini daşıyan hissəcikdir; eyni proton saylı atomlar bir elementi təşkil edir. Molekul birləşmiş atomlardan yaranır. Bütün maddələr ayrıca molekullardan qurulmur: duzlarda ionlar var.
Sadə maddə yalnız bir elementdən, birləşmə isə müxtəlif elementlərdən təşkil olunur. Eyni elementin fərqli sadə maddələr yaratması allotropiyadır: almaz və qrafit buna nümunədir.
Qarışıq dəyişən tərkibli ola bilər, komponentləri fiziki üsullarla ayrılır. Birləşmədə elementlər müəyyən nisbətdə birləşir. Duzlu su bircins, qumlu su isə müxtəlifcinsli qarışıqdır.
Ayırma üsulu xassə fərqinə əsaslanır: həll olmayan bərk maddə üçün süzmə və durultma, qarışmayan mayelər üçün ayırıcı qıf seçilir. Kristallaşdırma məhluldan kristal almağa, distillə mayeni buxarlandırıb yenidən toplamağa yarayır. Fraksiyalı distillə qaynama temperaturları yaxın mayeləri, kağız xromatoqrafiyası fərqli sürətlə daşınan komponentləri ayırır.
Aqreqat hal şəraitdən asılıdır. Normal şəraitdə azot, oksigen, karbon dioksid qazdır; brom maye, dəmir bərkdir. Hidrogen-xlorid qazını onun sulu məhlulu ilə qarışdırma.
Kimyəvi hadisə yeni maddələrin yaranmasıdır; ərimə və buxarlanma fiziki dəyişmələrdir. Qaz çıxması və rəng dəyişməsi reaksiyaya işarə edə bilər, lakin təkbaşına sübut deyil.
Nisbi kütlə vahidsizdir: $A_r$ atom kütləsinin karbon-12 atomu kütləsinin $1/12$ hissəsinə nisbətidir. $M_r$ formulda göstərilən atomların nisbi kütlələri toplanaraq hesablanır; ion birləşmələrində nisbi formul kütləsi deyilir.
Kütlə nisbəti üçün indeksləri uyğun $A_r$ qiymətlərinə vur: $m(A):m(B)=xA_r(A):yA_r(B)$ , burada formul $A_xB_y$ -dir. Elementin kütlə payı $w(A)=xA_r(A)/M_r$ , faizlə isə $100w(A)$ olur. Bütün elementlərin paylarının cəmi $1$ -dir.
Sadə formul üçün element kütlələrini uyğun $A_r$ qiymətlərinə bölüb ən kiçik tam ədəd nisbətini tap. Həqiqi formulun indeksləri sadə formulunkulardan $k=M_r(\text{həqiqi})/M_r(\text{sadə})$ dəfə böyükdür.
Əmsallaşdırma zamanı hər elementin atom sayı hər iki tərəfdə bərabərləşdirilir. İndeksləri dəyişmə. Qapalı sistemdə ümumi kütlə dəyişmir; açıq qabda qazın çıxması və ya havadan maddə birləşməsi ölçülən kütləni dəyişə bilər.

Tapşırıqlarda işlənən düsturlar

Öyrənilməli düstur

m(\mathrm{X}):m(\mathrm{Y})=a\times A_r(\mathrm{X}):b\times A_r(\mathrm{Y})

$\mathrm{X}_a\mathrm{Y}_b$ birləşməsində $a$ və $b$ indeksləri atomların sayını, $A_r$ nisbi atom kütləsini, $m$ isə elementin kütləsini göstərir. Hər indeksi uyğun nisbi atom kütləsinə vur, sonra formulun sırasını saxlayaraq nisbəti sadələşdir.

Öyrənilməli düstur

\sum_i w_i=100\qquad M_r=\frac{100\times k\times A_r}{w}

$w_i$ elementin faizlə kütlə payı, $k$ seçilən elementin molekuldakı atom sayı, $A_r$ nisbi atom kütləsi, $M_r$ isə nisbi molekul kütləsidir. Əvvəl faizlərin cəmindən naməlum payı müəyyən et, sonra həmin pay və atom sayı ilə $M_r$ -i hesabla.

Öyrənilməli qayda

Süzmə zamanı mayedə həll olmamış bərk hissəciklər süzgəcin məsamələrindən böyük olduqda tutulur, maye isə keçir.

Öyrənilməli qayda

Maddənin aqreqat halı temperatur və təzyiqdən asılıdır. Qaz cütünü müəyyənləşdirərkən maddələrin məlum aqreqat hallarına əsaslan və üzvlərdən biri bərk və ya mayedirsə, həmin cütü kənarlaşdır.

Öyrənilməli qayda

Qarşılıqlı həll olmayan, sıxlıqları fərqli mayelər saxlandıqda laylara ayrılır və daha sıx maye altda toplanır. Ayırıcı qıfın kranı alt layı ayrıca qaba boşaltmağa imkan verir; layların sərhədi krana çatanda axını dayandır.

Özün hesabla

Lazım olan $A_r$ qiymətləri sualın içindədir. Cavabı ədəd kimi yaz.

Nümunələr

\mathrm{CO_2}

üçün kütlə nisbətini tap:

A_r(C)=12

A_r(O)=16

. Hesablayırsan:

m(C):m(O)=12:(2\times16)=3:8

Molekulda dörd hidrogen atomu var, hidrogenin kütlə payı $25\%$ -dir. $A_r(H)=1$ olduqda $M_r$ neçədir? $w(H)=0{,}25$ olduğundan $M_r=4\times1/0{,}25=16$ .

Duzlu sudan təmiz su necə alınar? Sadə distillə seçirsən: su buxarını soyudub ayrıca toplayırsan, duz qabda qalır.

Bir maddənin nümunəsində

6

q karbon və

1

q hidrogen var, maddənin

M_r=28

-dir.

A_r(C)=12

A_r(H)=1

. Həqiqi formulu tap.

Həllə bax

Hər elementin kütləsini öz $A_r$ qiymətinə böl: karbon üçün $6/12=0{,}5$ , hidrogen üçün $1/1=1$ .
Ən kiçik tam ədəd nisbətini tap: $0{,}5:1=1:2$ . Deməli, sadə formul $\ce{CH2}$ -dir.
Sadə formulun nisbi kütləsi: $M_r(\ce{CH2})=12+2\times1=14$ .
$k=28/14=2$ . Sadə formulun indekslərini $2$ -yə vurursan.

$\ce{C2H4}$

Tipik səhv

$\ce{H2O}$ -da $m(H):m(O)=2:1$ . Duzlu sudakı duzu süzgəclə tuturam.

$m(H):m(O)=(2\times1):16=1:8$ . Həll olmuş duz süzgəcdən keçir, onu kristallaşdırma və ya distillə ilə ayırırsan.

İndekslərin nisbəti atomların sayını göstərir, kütlə nisbətini yox. Kütlə nisbətini tapmaq üçün əvvəlcə hər indeksi atom kütləsinə vur.

Süzmə yalnız həll olmayan bərk hissəcikləri saxlayır. Üsulu seçəndə əvvəlcə komponentin həll olub-olmadığını yoxla.

Özünü yoxla

$\ce{NH3}$ -də $m(N):m(H)$ nisbətini tap. $A_r(N)=14$ , $A_r(H)=1$ .

$\ce{MgO}$ -də maqneziumun kütlə payını tap. $A_r(Mg)=24$ , $A_r(O)=16$ .

Sıxlıqları fərqli olan iki maye bir-birində həll olmur və iki lay əmələ gətirir. Layları ayrıca toplamaq üçün hansı üsulu seçərsən?

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.

Mövzu üzrə sınaq, I qrup (RK)Mövzu üzrə sınaq, IV qrup

Digər mövzular

Bütün Kimya mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: Kimya, 9-cu sinif, «Nisbi atom kütləsi və nisbi molekul kütləsi», səh. 8
Dərslik: Kimya, 9-cu sinif, «Kütlə payı və kütlə nisbəti», səh. 38
Dərslik: Kimya, 9-cu sinif, «Sadə və həqiqi formulların çıxarılması», səh. 41
Dərslik: Kimya, 8-ci sinif, «Kimyəvi tənliklər», səh. 66
Dərslik: Kimya, 8-ci sinif, «Maddə kütləsinin saxlanması qanunu», səh. 68
Dərslik: Kimya, 8-ci sinif, «Kimyəvi tənliklərin əmsallaşdırılması», səh. 72
Dərslik: Kimya, 7-ci sinif, «Kimya nəyi öyrənir?», səh. 7
Dərslik: Kimya, 7-ci sinif, «Kimya laboratoriyasının avadanlıqları və laboratoriyada təhlükəsizlik qaydaları», səh. 11
Dərslik: Kimya, 7-ci sinif, «Kimyəvi elementlər və onların simvolları», səh. 16
Dərslik: Kimya, 7-ci sinif, «Bioelementlər», səh. 19
Dərslik: Kimya, 7-ci sinif, «Cansız təbiətdə olan mühüm elementlər», səh. 22
Dərslik: Kimya, 7-ci sinif, «Metallar və onların xassələri», səh. 24
Dərslik: Kimya, 7-ci sinif, «Qeyri-metallar və onların xassələri. Allotropiya», səh. 26
Dərslik: Kimya, 7-ci sinif, «Kimyəvi birləşmələr, onların formulları və adları», səh. 52
Dərslik: Kimya, 7-ci sinif, «Məişətdə istifadə edilən mühüm kimyəvi birləşmələr», səh. 55
Dərslik: Kimya, 7-ci sinif, «Təbiətdə sərbəst şəkildə tapılan mühüm kimyəvi birləşmələr», səh. 58
Dərslik: Kimya, 7-ci sinif, «Qarışıqların növləri», səh. 70
Dərslik: Kimya, 7-ci sinif, «Kimyəvi birləşmələrin və qarışıqların fərqli xüsusiyyətləri», səh. 73
Dərslik: Kimya, 7-ci sinif, «Kristallaşdırma üsulu», səh. 6
Dərslik: Kimya, 7-ci sinif, «Sadə distillə və fraksiyalı distillə üsulları», səh. 11
Dərslik: Kimya, 7-ci sinif, «Durultma üsulu», səh. 15
Dərslik: Kimya, 7-ci sinif, «Kağız xromatoqrafiyası», səh. 17
Dərslik: Kimya, 7-ci sinif, «Fiziki və kimyəvi hadisələr», səh. 28
Dərslik: Kimya, 7-ci sinif, «Kimyəvi reaksiyaların əlamətləri», səh. 32