Kimya, Ümumi kimya

Kimyəvi rabitələr və onların sayı

Dərslik: Kimya, 8-ci sinif, «Kimyəvi rabitə. Oktet qaydası», səh. 36
Dərslik: Kimya, 8-ci sinif, «İon rabitəsi», səh. 41
Dərslik: Kimya, 8-ci sinif, «Kovalent rabitə», səh. 44
Dərslik: Kimya, 8-ci sinif, «Metal rabitəsi», səh. 49
Dərslik: Kimya, 8-ci sinif, «Kristal qəfəsin tipləri», səh. 53

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Molekulun quruluşuna əsasən ortaq elektron cütlərini, rabitədəki elektronları, siqma və pi rabitələrini sayırsan. Həmçinin rabitələrin yaranmasında iştirak edən hibrid orbitalların sayını hesablayırsan. Bunun üçün birqat, ikiqat və üçqat rabitənin quruluşunu fərqləndirməlisən.

Qayda

Oktet qaydası atomun xarici təbəqəsini səkkiz elektrona tamamlamaq meylini ifadə edir. Elektron vermə, alma və ortaq istifadə buna imkan yaradır. Heliuma uyğun ikielektronlu tamamlanma dublet adlanır; oktet bütün birləşmələrə tətbiq edilmir.
İon rabitəsi əks işarəli ion yüklərinin cazibəsidir. Elektron itirən atom kation, elektron qəbul edən atom anion olur. Birləşmənin formulunda ümumi yük sıfırlanmalı, ionların say nisbəti ən kiçik tam ədədlərlə göstərilməlidir.
Kovalent rabitə atomların birlikdə istifadə etdiyi elektron cütü ilə yaranır. Eyni qeyri-metal atomları arasında qeyri-polyar, müxtəlif qeyri-metal atomları arasında adətən polyar olur. Birqat, ikiqat, üçqat rabitə müvafiq olaraq bir, iki, üç ortaq cütdür; elektron sayı cüt sayının iki mislidir.
Siqma rabitəsi orbitalların ox boyunca, pi rabitəsi yanakı örtülməsindən yaranır. Birqat rabitə $1\sigma$ , ikiqat $1\sigma+1\pi$ , üçqat $1\sigma+2\pi$ şəklində sayılır.
Hibridləşmə zamanı atom orbitalları qarışaraq yeni orbitallar yaradır. Karbonun hibridləşməsi: yalnız birqat rabitələrdə $sp^3$ (dörd hibrid orbital), bir ikiqat rabitədə $sp^2$ (üç), üçqat və ya iki ikiqat rabitədə $sp$ (iki). Karbohidrogenlərdə bunlar siqma rabitələrində iştirak edir; pi rabitələrini hibridləşməmiş p-orbitallar yaradır. Hidrogenin s-orbitalı hibrid sayılmır.
Metal rabitəsi metal kationları ilə kristal boyunca hərəkət edən ümumi elektronlar arasındakı cazibədir. Bu elektronlar elektrik keçiriciliyini təmin edir.
Kristal qəfəs ion, molekul, atom və metal tipli olur. Düyünlərdə müvafiq olaraq ionlar, molekullar, kovalent rabitə ilə birləşmiş atomlar, metal atomları və kationları yerləşir. Nümunələr: xörək duzu, buz, almaz, mis.
Valentlik atomun rabitə yaratma qabiliyyətini bildirir; kovalent quruluşda rabitə xətlərinin sayı ilə müəyyənləşdirilir. İşarəsiz yazılır. Oksidləşmə dərəcəsi rabitə elektronları daha elektromənfi atoma aid edildikdə alınan şərti yükdür. Bəsit maddədə sıfırdır; neytral birləşmədə cəmi sıfır, ionda ionun yükünə bərabərdir. Birləşmələrdə oksigen adətən $-2$ , hidrogen adətən $+1$ olur.

Nümunələr

$\mathrm{H-C\equiv C-H}$ quruluşunda rabitələri say. İki C–H və bir C–C siqma rabitəsi var: $N_\sigma=3$ , $N_\pi=2$ . Beş ortaq cütdə on elektron yerləşir. Hər karbon sp-hibridləşdiyindən rabitələrdə $2\times2=4$ hibrid orbital iştirak edir.

$\mathrm{Ca^{2+}}$ və $\mathrm{Cl^-}$ ionlarından formulu qur. Bir kalsium ionunun yükünü iki xlorid ionu tarazlayır: $2+2\times(-1)=0$ . Formul $\mathrm{CaCl_2}$ olur.

$\mathrm{H_2S}$ molekulunda rabitə elektronlarını say. İki birqat rabitə iki ortaq cüt yaradır. Deməli, rabitələrdə $2\times2=4$ elektron iştirak edir.

Tipik səhv

Üçqat rabitəni üç siqma kimi sayma: onun yalnız biri siqmadır. Ortaq cütlərin sayına sərbəst elektron cütlərini əlavə etmə. Valentliyin qarşısına yük işarəsi yazma.