Ədəbiyyat, Sovet dövrü Azərbaycan ədəbiyyatı: sosialist realizmi mərhələsi (1920–1960-cı illər)
Mir Cəlal və Mirzə İbrahimovun nəsri
- Dərslik: Ədəbiyyat, 11-ci sinif, «Mir Cəlal. Həyatı, yaradıcılıq yolu», səh. 117
- Dərslik: Ədəbiyyat, 11-ci sinif, «Açıq kitab», səh. 120
- Dərslik: Ədəbiyyat, 9-cu sinif, «Mir Cəlal. Vətən yaraları», səh. 51
- Dərslik: Ədəbiyyat, 9-cu sinif, «Mirzə İbrahimov. Gələcək gün (romandan parçalar)», səh. 59
- Dərslik: Ədəbiyyat, 7-ci sinif, «Ənvər Məmmədxanlı. QIZIL QÖNÇƏLƏR», səh. 98
- Dərslik: Ədəbiyyat, 7-ci sinif, «Mirzə İbrahimov. AZAD», səh. 43
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda Mir Cəlalın əsərlərini mövzuları və qəhrəmanları ilə əlaqələndirir, yanlış məlumatı seçirsən. “Açıq kitab” üzrə obrazın davranışını tanımalı, hadisələrin zaman sırasını qurmalı, iki hadisə arasına düşən məqamları müəyyənləşdirməlisən. Mirzə İbrahimovun “Gələcək gün” romanından verilən parçada isə Firidunun həyatındakı mərhələlərin ardıcıllığı yoxlanılır.
Qayda
- Mir Cəlal nasir, alim və müəllimdir. Onun kiçik hekayələrində təbii danışıq, yığcamlıq, sadə insanların qayğıları və satirik münasibət seçilir. “Molla Nəsrəddin” ənənələri yaradıcılığına təsir göstərmişdir. “Həkim Cinayətov” hekayə, “Füzuli sənətkarlığı” isə elmi tədqiqatdır.
- Əsər–obraz əlaqəsini mövzu ilə birlikdə yadda saxla: “Dirilən adam”da Qədirin çətin ictimai şəraitdə mübarizəsi, “Bir gəncin manifesti”ndə Baharın faciəsi və insanın haqqının müdafiəsi önə çıxır. Avtobioqrafik “Yaşıdlarım” romanında Kərimzadə ziyalı problemləri ilə əlaqəlidir. “Yolumuz hayanadır” Sabirin ömrünü və sənət mübarizəsini əks etdirir.
- “Açıq kitab” təhsil mühitində ədalətlə şəxsi mənafeyin qarşıdurmasını göstərir. Rübabənin briqadanı dəyişməsi Gəldiyevin Vahidə qarşı qərəzini gücləndirir. Atanın arıçılığı ittiham üçün bəhanəyə çevrilir. Beləliklə, şəxsi ədavət ictimai marağın müdafiəsi kimi təqdim olunur.
- Obrazın davranışı onun mövqeyini açır: Muxtar tələbənin haqqını qoruyur, Sadıq kişi oğluna dayaq olur. Verdiyev əvvəl qərəzli məlumata inanır, sonradan bərpa qərarı verir. Vəzirbəyli ilkin “Ürək” layihəsini bəyənmir; başqasının layihəsini mənimsəyən isə Gəldiyevdir.
- Xronologiya hadisələrin başvermə ardıcıllığıdır. “Açıq kitab”ın başlanğıcında ata ilə oğlun görüşü göstərilsə də, briqada dəyişikliyi və iclas bundan əvvəl baş vermişdir. Aralıq soruşulanda yalnız göstərilmiş sərhədlərin arasında qalan hadisələri seç.
- Firidun atasını itirdikdən sonra yaşlı müəllimin himayəsində oxuyur. Təbrizdəki birillik işindən sonra təhsilini davam etdirmək üçün Tehrana dönür. Müəlliminin ölümünü öyrəndikdən sonra yay qazancı üçün dayısının kəndinə getmək fikrinə düşür.
Nümunələr
“Kərimzadə haqqında avtobioqrafik əsər hansıdır?” Cavab: “Yaşıdlarım”. Obrazın adı ilə avtobioqrafiklik əlaməti eyni romanı göstərir.
“Gəldiyevin Vahidə münasibətində səbəblə bəhanəni ayır.” Səbəb Rübabənin seçimindən doğan qərəzdir; bəhanə isə Vahidin ailəsinin gəliri ilə bağlı ittihamdır. Zahiri ittihamı əsl niyyətlə eyniləşdirmə.
“Firidunun Tehrana dönüşünü və kəndə getmək niyyətini eyni məqsədlə izah etmək olarmı?” Xeyr. Birincisi ali təhsil istəyi, ikincisi payız üçün qazanc toplamaq ehtiyacı ilə bağlıdır.
Tipik səhv
Mətndə əvvəl danışılan hadisəni zamanda da ilk saymaq ardıcıllığı pozur. Əvvəl “nə baş verdi, sonra nə oldu?” zəncirini qur. Obrazları qarışdırmamaq üçün hər adın yanında konkret hərəkətini qeyd et; əsər adını isə qəhrəmanı və əsas mövzusu ilə birlikdə öyrən.