Ədəbiyyat, Sovet dövrü Azərbaycan ədəbiyyatı: sosialist realizmi mərhələsi (1920–1960-cı illər)

Cabbarlının “Ana” və “Oqtay Eloğlu” əsərləri

Dərslik: Ədəbiyyat, 11-ci sinif, «Cəfər Cabbarlı. Həyatı, yaradıcılıq yolu», səh. 76
Dərslik: Ədəbiyyat, 11-ci sinif, «Oqtay Eloğlu», səh. 80
Dərslik: Ədəbiyyat, 9-cu sinif, «Cəfər Cabbarlı. Ana», səh. 15

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda “Oqtay Eloğlu”nun hadisələrini sıralamaq, obrazların sözlərini və hərəkətlərini fərqləndirmək, verilən fikrin mətnə uyğunluğunu yoxlamaq tələb olunur. Oqtayın Aydından fərqini, Səməd bəyin məsləhətlərini, Aslan bəylə Danyar bəyin ortaq xüsusiyyətlərini tanımalısan. Xüsusən ilk pərdədə tamaşanın hazırlanmasına kimin necə münasibət göstərdiyinə diqqət yetir.

Qayda

Cəfər Cabbarlı (1899–1934) Xızıda doğulmuş, poeziya, nəsr və dramaturgiya sahələrində çalışmışdır. İlk yaradıcılığında maarifçilik təsiri, sonrakı əsərlərində ictimai ziddiyyətlərə daha dərindən nüfuz etmək meyli görünür.
Ana lirik şeirdir. Əsərdə anaya sevgi və ehtiram, onun mənəvi böyüklüyü ifadə olunur. Təhlildə lirik qəhrəmanın duyğularını əsas götür.
“Oqtay Eloğlu” faciə janrındadır. Oqtayın milli teatr yaratmaq arzusu sənətə laqeydlik və şəxsi qazancı üstün sayan mühitlə toqquşur. Dialoq və monoloqlar qəhrəmanların mövqeyini açır.
Oqtay məqsədini anlayan və onu gerçəkləşdirmək üçün çalışan sənətkardır. Aydının narazılığı isə aydın müəyyənləşmiş fəaliyyət yoluna çevrilmir. Oqtayın teatr amalı ilə Elxanın işğalçılara qarşı mübarizəsini qarışdırma.
İlk pərdədə Oqtay Tamaranın tələffüzünə kömək edir, gecikən aktyorlardan məsuliyyət tələb edir. Pul problemi yarananda üzüyündən keçir, işçilərin tərk etdiyi səhnəni özü hazırlayır. Tamaşaçı azlığı onu tamaşadan imtinaya sövq etmir.
Səməd bəy ailənin yoxsulluğunu xatırladaraq qubernatorun yanında tərcüməçilik etməyi, yaxud rus teatrında işləməyi təklif edir. Onun məsləhətlərində dolanışıq və şəxsi uğur önə çıxır.
Aslan bəylə Danyar bəyin sənətə münasibətində şəxsi mənafe həlledicidir. Onlar sərvətə, vəzifəyə can atır, nüfuz sahiblərinə mədəni təsir bağışlamaq istəyirlər.
Ardıcıllıq üçün əsas mərhələləri yadda saxla: ilk tamaşadakı fədakarlıq, sürgün, qayıdışda Sevərin dilənçilik etdiyini görmək, finalda Firəngizlə birgə səhnəyə çıxmaq.

Nümunələr

Oqtayın çəkic əvəzinə daşdan istifadə etməsi hansı xüsusiyyətini açır?

Həll: Maneə qarşısında çıxış yolu axtarmasını göstərir. O, sənətə bağlılığını əməli işi ilə təsdiqləyir.

“Oqtay ailəsinin maddi vəziyyətindən xəbərsizdir” hökmünü qiymətləndir.

Həll: Hökm yanlışdır. Səməd bəylə danışığında ailəsinin ehtiyaclarını bildiyi görünür. Mübahisə onun məlumatsızlığından deyil, hansı borcu üstün tutmasından yaranır.

Cabbarlının “Ana”sını “Oqtay Eloğlu” ilə eyni ədəbi növə aid etmək olarmı?

Həll: Xeyr. “Ana” lirik, “Oqtay Eloğlu” dramatik növə aiddir. Birincidə hisslərin ifadəsi, ikincidə səhnə hadisələri və qarşıdurma əsasdır.

Tipik səhv

Başqa obrazın təklifini Oqtayın qərarı kimi qəbul etmə. Əvvəl danışanı müəyyənləşdir, sonra təklifin həyata keçib-keçmədiyini yoxla. “Uyğun olmayan” bəndlər soruşulanda doğru məlumatları seçmək də səhvdir: tapşırığın tələbini ayrıca nəzərdən keçir.