Biologiya, Bitkilər aləmi

Çiçəkli bitkilərdə çoxalma

Dərslik: Biologiya, 7-ci sinif, «3.1 Çiçək və onun quruluşu», səh. 54
Dərslik: Biologiya, 7-ci sinif, «3.2 Tozlanma», səh. 57
Dərslik: Biologiya, 7-ci sinif, «3.3 Çiçəkli bitkilərdə cinsiyyətli çoxalma. Mayalanma», səh. 61
Dərslik: Biologiya, 7-ci sinif, «3.4 Toxumun quruluşu», səh. 64
Dərslik: Biologiya, 7-ci sinif, «3.5 Toxumların cücərməsi», səh. 67
Dərslik: Biologiya, 7-ci sinif, «3.6 Meyvə», səh. 70
Dərslik: Biologiya, 7-ci sinif, «3.7 Meyvə və toxumların yayılması», səh. 73
Dərslik: Biologiya, 7-ci sinif, «3.9 Bitkilərin həyat dövrü», səh. 80

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda toxumların hissələrini müqayisə edir, çiçəyin quruluşuna əsasən hansı proseslərin mümkün olduğunu müəyyənləşdirirsən. Tozlanmaya uyğunlaşmaları fərqləndirmək, çiçək hissələrinin sayından çiçəklərin sayını tapmaq, yumurtacıqlara görə toxum və spermi sayını hesablamaq da tələb olunur.

Qayda

Çiçək çoxalmada iştirak edir. Tam çiçəkdə kasacıq, tac və hər iki cinsiyyət üzvü olur. Kasacıq qoruyur, tac tozlandırıcıları cəlb edə bilər. İkiqat çiçəkyanlığı kasacığa və taca ayrılır; sadə çiçəkyanlığında belə ayrılma yoxdur.
Erkəkcik sapdan və tozluqdan qurulur. Dişicikdə ağızcıq, sütuncuq və yumurtalıq seçilir. Yumurtalıqdakı yumurtacığın daxilində rüşeym kisəsi, burada isə yumurta-hüceyrə yerləşir.
İkicinsli çiçək hər iki cinsiyyət üzvünü daşıyır. Erkək çiçəkdə dişicik olmadığından mayalanma getmir. Dişi və ikicinsli çiçəklərin inkişafında meyoz, mitoz və mayalanma mümkündür. Meyoz sporların yaranmasında, mitoz isə sonrakı inkişafda iştirak edir.
Tozlanma tozcuğun ağızcığa daşınmasıdır. Eyni fərdin çiçəkləri arasında daşınma öz-özünə, eyni növün ayrı fərdləri arasında daşınma çarpaz tozlanmadır. İnsan tozcuğu məqsədli köçürəndə süni tozlanma aparır.
Küləklə daşınan tozcuqlar adətən yüngül, quru və çoxsaylıdır; uzun erkəkcik sapları yayılmanı asanlaşdırır. Həşəratları rəng, ətir və nektar cəlb edir.
İkiqat mayalanma zamanı tozcuq borusunun gətirdiyi spermilərdən biri yumurta-hüceyrəyə, digəri mərkəzi hüceyrəyə birləşir. Birinci birləşmədən ziqot, sonra rüşeym; ikincidən endosperm inkişaf edir.
Yumurtacıq toxuma çevrilir, onun örtüyü toxumun qabığını yaradır. Meyvə yumurtalıqdan, meyvəyanlığı onun divarından inkişaf edir; bəzi meyvələrin yaranmasına çiçəyin başqa hissələri də qatılır. Adi halda $n$ toxum üçün ən azı $n$ yumurtacıq, $n$ tozcuq və $2n$ spermi lazımdır.
Rüşeym kökcük, gövdəcik, tumurcuq və ləpələrdən təşkil olunur. Noxudda iki ləpə var, ehtiyat qida əsasən ləpələrdədir. Qarğıdalıda bir ləpə var, ehtiyat əsasən endospermdədir; dənində meyvəyanlığı toxumun qabığına bitişir.
Cücərmə üçün su, oksigen və uyğun temperatur lazımdır. Əvvəl kökcük çıxır. Meyvə və toxumların yayılması yeni ərazilərə çatmağa kömək edir. Cücərti böyüyüb çiçəkləyir, yenidən toxum yaranır və həyat dövrü davam edir.

Nümunələr

Bir yumurtacığa daxil olan iki spermidən iki rüşeym yaranacağını söyləmək doğrudurmu? Xeyr: yalnız yumurta-hüceyrə ilə birləşən spermi ziqotun yaranmasında iştirak edir; digər sperminin mərkəzi hüceyrə ilə birləşməsi endospermin inkişafını başladır.

Toxumlar suyun altında saxlanır və cücərmir. Su olduğu halda nə çatışmaya bilər? Oksigen: cücərmə üçün nəmlə yanaşı oksigen və uyğun temperatur da lazımdır.

Arı bir bitkinin iki çiçəyi arasında tozcuq daşıyır. Bu hansı tozlanmadır? Öz-özünə tozlanmadır; növünü daşıyıcı deyil, tozcuğun hansı fərddən gəldiyi müəyyənləşdirir.

Tipik səhv

Tozlanmanı mayalanma ilə qarışdırma: ağızcığa tozcuğun düşməsi hələ qametlərin birləşməsi deyil. Hesablamada mayalanmamış yumurtacıqları əvvəl çıx, sonra qalan sayı ikiyə vur; hər toxumun yaranmasına iki spermi qatılır.