Biologiya, Bitkilər aləmi

Bitki orqanları və həyat fəaliyyəti: kök, gövdə, yarpaq

Bitki orqanını mənşəyinə görə tanımağı, ksilemi floemdən ayırmağı və transpirasiya qrafikini düzgün oxumağı öyrənəcəksən.

Oxumaq üçün 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: taxta masanın üstündə gözləri cücərmiş kartof, yaşıl yarpaqlı yerkökü və soğan.

Mətbəxdəki tərəvəz səbətinə bax: kartof, yerkökü, soğan. Üçü də torpağın altında böyüyüb, üçündə də qida ehtiyatı toplanıb. Onları bir qrupa yığıb hamısına «kök» demək çox asandır.

Amma biologiya onları başqa cür bölür. Kartofun «gözləri» əslində tumurcuqdur, ona görə kartof yumrusu zoğun şəkildəyişməsidir. Soğanaq da zoğa aiddir. Bu üçlükdə həqiqətən kök olan yalnız yerkökü (meyvəkök) olur.

Bu mövzu bitkinin hər orqanının nə iş gördüyünü və onu necə tanımağı göstərir. Burada kök, gövdə, yarpaq, onların toxumaları, fotosintez, buxarlanma və günün uzunluğu var.

Niyə lazımdır

Bitkinin necə yaşadığını bilsən, gündəlik çox şey aydınlaşır. Kartofu gözlü parçalarla əkirlər, çünki yeni zoğ tumurcuqdan çıxır. Quru havada dibçək bitkisinin torpağı tez quruyur, çünki yarpaqlardan buxarlanma güclənir.

İmtahan sualları çox vaxt bir əlamətin üstündə qurulur: tumurcuq var, ya yox; hüceyrə ölüdür, ya canlı; şərtdə hansı amil dəyişib. Həmin əlaməti tez görməyi öyrənsən, uyğunlaşdırma və qrafik sualları qısa yoldan həll olunur.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda böyüməni təmin edən toxumaları yerləşdikləri hissələrlə uyğunlaşdırır, ksilemlə floemin xüsusiyyətlərini müqayisə edirsən. Kök və zoğ şəkildəyişmələrini ayırmaq, bitkiləri günün uzunluğuna reaksiyalarına görə qruplaşdırmaq da tələb olunur. Transpirasiya qrafikindəki dəyişməni verilmiş şəraitlə əlaqələndirməli, fotosintezlə tənəffüsü fərqləndirməlisən.

Qayda

Vegetativ orqanlar kök, gövdə və yarpaqdır. Kök bitkini torpağa bərkidir, suyu və mineral duzları sorur; gövdə dayaq və daşınma funksiyalarını daşıyır; yarpaq fotosintez, qaz mübadiləsi və buxarlanmada iştirak edir.
Meristem bölünərək böyümə üçün hüceyrələr yaradır. Kök ucundakı meristemi üskük qoruyur, zoğun uc meristemi tumurcuqda yerləşir. Uc meristemlər uzununa böyümədə, kambi isə yoğunlaşmada iştirak edir.
Ksilem boruları yetkinləşdikdə ölü olur, kökün aldığı suyu və mineral duzları yerüstü hissələrə çatdırır. Floemin canlı ələyəbənzər boruları üzvi maddələri daşıyır. Floemdə daşınma maddənin yarandığı və ya ehtiyatdan səfərbər olunduğu yerdən istifadə edildiyi, yaxud toplandığı yerə yönəlir; istiqamət yuxarı da, aşağı da ola bilər. Hər iki toxuma yarpaq damarlarında mövcuddur.
Şəkildəyişmələr mənşəyinə görə ayrılır: meyvəkök və kök yumruları kökə, kökümsov, gövdə yumrusu və soğanaq zoğa aiddir. Vegetativ çoxalmada yeni bitki vegetativ orqandan və ya onun hissəsindən yaranır.
Fotosintez zamanı xlorofilin iştirakı ilə işıq enerjisindən istifadə olunur: $6CO_2+6H_2O \rightarrow C_6H_{12}O_6+6O_2$ . Tənəffüsdə üzvi maddələr parçalanır, enerji ayrılır. Bitkinin canlı hüceyrələri həm gündüz, həm gecə tənəffüs edir.
Transpirasiya bitkidən suyun buxarlanmasıdır. Digər şərtlər dəyişmədikdə havanın rütubətinin artması buxarlanmanı zəiflədir. Ağızcıqlar qaz mübadiləsini və su itkisini tənzimləyir; qapayıcı hüceyrələrin turqoru onların açılıb-bağlanmasına təsir edir.
Fotoperiodizm gündüzün davametmə müddətinə verilən bioloji cavabdır. Buğda və arpa uzungünlü, payızgülü və zəfəran qısagünlü nümunələrdir. Qışa hazırlıqda bitki hüceyrələrində su azalır, şəkər artır; bu dəyişiklik donmaya davamlılığı yüksəldir.

Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar

Öyrənilməli qayda

Uc meristemlərinin hüceyrələri bölündükcə kök və zoğ uzanır, kambinin fəaliyyəti isə gövdəni qalınlaşdırır. Qoruyucu quruluşları fərqləndirərkən kök ucunda üsküyün, zoğ ucunda isə meristemi əhatə edən tumurcuq hissələrinin olduğunu nəzərə al.

Öyrənilməli qayda

Fotoperiodizm gündəlik işıqlanma müddətinə verilən bioloji cavabdır: uzungünlü bitkilərin çiçəkləməsi üçün uzun işıqlı dövr, qısagünlülər üçün isə qısa işıqlı dövr əlverişlidir. Siyahını qiymətləndirərkən dərslikdə yaz və yay günlərində çiçəkləyənlərlə payızda çiçəkləyənlər üçün verilmiş qruplaşdırmaya əsaslan.

Öyrənilməli qayda

Yetkin ksilema boruları cansız hüceyrələrdən qurulur və kökdən alınan suyu, həll olmuş mineralları ötürür; floemanın ələkli boruları isə canlı hüceyrələrdən qurulur və fotosintez məhsullarını daşıyır. Yarpaq damarlarında hər iki ötürücü quruluş olduğundan əlamətləri həm hüceyrələrin vəziyyətinə, həm də daşınan maddəyə görə ayır.

Öyrənilməli qayda

Ehtiyat maddələrin yığılması kökü qalınlaşdıraraq meyvəkök və ya kök yumrusu kimi şəkildəyişmələr yarada bilər. Orqanın kökə, yoxsa zoğa aidliyini onun mənşəyinə görə müəyyən et, çünki qida ehtiyatı toplamaq hər ikisinə xas ola bilər.

Öyrənilməli qayda

Digər şərtlər dəyişmədikdə havanın rütubətlənməsi bitkinin su buxarı itirməsini zəiflədir, havanın quruması isə transpirasiyanı gücləndirir. Qrafiki şərh edərkən sabit saxlanılan amilləri dəyişmənin səbəbi sayma və bitkinin həm işıqda, həm də qaranlıqda tənəffüs etdiyini nəzərə al.

Özünü yoxla

Hər sualda bir cavab seç. Səhv etsən, izahı oxu və növbətiyə keç.

Nümunələr

Ağacın gövdəsi bir ildə yoğunlaşıb. Hansı toxuma bunu təmin edib? Kambi: onun yaratdığı yeni hüceyrələr gövdənin enini artırır; uc meristemin əsas rolu isə uzununa böyümədir.

Kartof yumrusundakı gözlərdən zoğlar çıxır. Bu orqan kökdürmü? Xeyr. Gözlər tumurcuqlardır; onların olması yumrunun gövdə mənşəyini göstərir. Tumurcuqlu yumru hissəsindən bitki yetişməsi vegetativ çoxalmadır.

Rütubət azaldıqda, digər şərtlər sabit qalmaqla, su ilə kifayət qədər təmin olunan bitkidə buxarlanma necə dəyişər? Transpirasiya güclənər: yarpaqla daha quru hava arasındakı su buxarı fərqi böyüyər.

Tipik səhv

Kartof yumrusu torpağın altında bitir, deməli kökdür.

Kartof yumrusunda gözlər, yəni tumurcuqlar var, deməli o, zoğun şəkildəyişməsidir: gövdə yumrusu.

Yer altında yerləşən hər orqanı kök sayma: mənşəyini tumurcuq kimi quruluş əlamətləri ilə müəyyən et.

Başqa suallarda da eyni diqqət lazımdır: qrafikdə yalnız şərtdə dəyişən amili səbəb göstər, gündüz fotosintezin getməsi də tənəffüsün dayanması demək deyil.

Mövzu üzrə test

Yalnız kökün şəkildəyişmələrindən ibarət cütü seç.

Kökdəki ehtiyatdan səfərbər olunan üzvi maddələr böyüyən zoğa daşınır. Hansı izah doğrudur?

Qışa hazırlıq zamanı bitki hüceyrələrində hansı dəyişiklik donmaya davamlılığı artırır?

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, IV qrup

Digər mövzular

Bütün Biologiya mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Canlılarda baş verən mövsüm dəyişkənlikləri. Fotoperiodizm», səh. 54
Dərslik: Biologiya, 8-ci sinif, «Bitki orqanizmi və qazlar mübadiləsi», səh. 34
Dərslik: Biologiya, 8-ci sinif, «Fotosintez», səh. 39
Dərslik: Biologiya, 8-ci sinif, «Bitki orqanizmində maddələrin daşınması», səh. 42
Dərslik: Biologiya, 7-ci sinif, «2.2 Çiçəkli bitkilərin orqanları. Kök», səh. 40
Dərslik: Biologiya, 7-ci sinif, «2.3 Çiçəkli bitkilərin orqanları. Gövdə», səh. 43
Dərslik: Biologiya, 7-ci sinif, «2.4 Çiçəkli bitkilərin orqanları. Yarpaq», səh. 46
Dərslik: Biologiya, 7-ci sinif, «3.8 Çiçəkli bitkilərdə qeyri-cinsi çoxalma», səh. 76