Ədəbiyyat, Ədəbiyyat nəzəriyyəsi

Vəzn, ədəbi növlər və janrlar

Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Sığmazam», səh. 65
Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Məni candan usandırdı...», səh. 81
Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Dağlar», səh. 157
Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Guş qıl...», səh. 163
Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Azərbaycan şifahi xalq yaradıcılığı», səh. 10
Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Leyli və Məcnun», səh. 84
Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Hekayəti-müsyö Jordan həkimi-nəbatat və dərviş Məstəli şah caduküni-məşhur», səh. 128
Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Müsibəti-Fəxrəddin», səh. 169

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Əsərin ədəbi növünü, janrını, yazılış formasını və vəznini müəyyənləşdirirsən. Müqayisə tapşırıqlarında iki əsərin ortaq və fərqli cəhətlərini ayırır, cədvəl və ya Eyler–Venn diaqramında yerləşdirirsən. Qəzəlin qafiyələnməsi, təxəllüsün yeri, əruz bəhrləri və səhnə əsərlərində müəllif qeydləri də soruşulur. Yazılı cavabda xüsusiyyəti məhz tələb olunan istiqamətə uyğun seçməlisən.

Qayda

Ədəbi növ əsərdə həyatın təqdim üsulunu bildirir. Lirik növdə hiss və düşüncələrin ifadəsi, epik növdə hadisələrin nəqli, dramatik növdə isə hərəkət və qarşıdurmanın səhnədə canlandırılması əsasdır.
Janr növ daxilində əsərin müəyyən xüsusiyyətlərə malik şəklidir. Qəzəl və qoşma lirik, nağıl və hekayə epik, komediya, faciə və dram isə dramatik janrlardır.
Yazılış forması nəzm və ya nəsr ola bilər. Nəzmlə yazılmış hər əsər lirik deyil: mənzum dram dramatik növə daxildir. Epik və dramatik əsərlərdə süjet, konflikt və dialoq ola bilər.
Heca vəzni misralardakı heca sayının bərabərliyinə əsaslanır; bölgü ahəngə kömək edir. Qoşmanın bəndləri dörd misralıdır, hər misrası on bir hecadan ibarətdir.
Əruz vəzni uzun və qısa hecaların müəyyən ardıcıllığına əsaslanır. Rəcəz və həzəc onun bəhrləridir: Nəsiminin “Sığmazam”ı rəcəzdə, Füzulinin “Məni candan usandırdı...” qəzəli həzəcdədir.
Qəzəl iki misralıq beytlərdən təşkil olunur; qafiyələnməsi aa, ba, ca... şəklindədir. Birinci beytin misraları həmqafiyədir; sonrakı beytlər həmin qafiyəni ikinci misralarında davam etdirir. Təxəllüs adətən axırıncı beytdə verilir.
Məsnəvi formasında hər beytin öz qafiyəsi olur: aa, bb, cc... Füzulinin “Leyli və Məcnun” poeması bu formada yazılıb.
Rədif qafiyədən sonra eyni mənada təkrarlanan söz və ya sözlərdir.
Remarka pyesdə məkanı, hərəkəti, danışıq tərzini bildirən müəllif qeydidir. Personajın replikası ilə qarışdırılmamalıdır.

Nümunələr

“Yaz gəlir, çiçək açır” misrasında neçə heca var?

Həll: Yaz / gə-lir / çi-çək / a-çır — cəmi yeddi heca. Lakin bütöv şeirin vəznini müəyyənləşdirmək üçün digər misraları da yoxlamalısan.

Bir şeirin üç beyti aa, bb, cc qaydasında qafiyələnir. Bu, qəzəldirmi?

Həll: Xeyr, məsnəvi qafiyələnməsidir; qəzəldə ikinci və üçüncü beytlərin son misraları başlanğıcdakı qafiyəyə bağlanardı.

Mənzum pyesdə “Qapıya yaxınlaşır” qeydi verilib. Əsərin növünü və qeydin adını göstər.

Həll: Növü dramatikdir, qeyd remarkadır. Şeirlə yazılması onun növünü dəyişmir.

Tipik səhv

“Lirik”, “qəzəl”, “nəzm” və “əruz” sözlərini eyni anlayışın adları sayma: bunlar müvafiq olaraq növü, janrı, formanı və vəzni bildirir. Müqayisədə xüsusiyyəti hər əsər üçün ayrıca yoxla; ikisinə də uyğundursa, onu yalnız birinə aid hissəyə yazma.