Bədii əsərin təhlili: obraz, ideya və bədii vasitələr

Şeirin quruluşunu araşdırarkən bənddəki misraların sayını və vəzni, məzmununu araşdırarkən isə xatirələri, müraciətləri və əsas düşüncəni nəzərə al. Heca vəznində müəyyən heca ölçüsü gözlənilir, sərbəst şeirdə misraların heca sayı dəyişə bilər, əruzda isə uzun və qısa hecaların düzülüşü əsasdır.

Müqayisə cədvəlində ayrıca sütuna yazılan əlamət yalnız həmin əsəri səciyyələndirməli, ortaq hissəyə yazılan əlamət isə hər iki əsərdə təsdiqlənməlidir. Hər fikri obrazların fəaliyyəti, hadisələrin dövrü və təqdimat üsulu ilə tutuşduraraq onun düzgün yerləşdirilib-yerləşdirilmədiyini yoxla.

Əsərlərin ortaq cəhəti eyni hadisənin təkrarlanması ilə məhdudlaşmır: fərqli süjetlərdə oxşar ictimai problem və mənəvi qarşıdurma açıla bilər. Ümumiləşdirməni hər üç əsərdən dəlillə yoxla; tək bir qəhrəmana və ya hadisəyə aid məlumatı hamısına şamil etmə.

Obrazları ortaq xarakter cəhətinə görə müqayisə etmək üçün hərəsinin eyni mənəvi keyfiyyəti göstərən davranışını tapmaq lazımdır. Əvvəl xüsusiyyəti adlandır, sonra hər obrazdan seçdiyin konkret hərəkətin bu xüsusiyyəti necə göstərdiyini əsaslandır.

Metaforda oxşarlığa əsaslanan əlamət köçürməsi baş verir, insana məxsus hərəkətin cansız varlığa verilməsi onun şəxsləndirmə formasıdır; təşbehdə isə bənzəyən və bənzədilən qarşılaşdırılır. İnversiya bədii təsir üçün adi söz sırasının dəyişdirilməsidir; hər vasitəyə onu aydın göstərən nümunə seç və eyni şəxsləndirməni iki ayrı vasitə sayma.

Dramatik əsərdə qarşıdurma əsasən personajların danışığı və hərəkəti ilə inkişaf edir; belə əsər həm nəsrlə, həm də nəzmlə yazıla bilər. Tarixi mövzunu hadisələrin aid olduğu dövrə əsasən müəyyənləşdir, şeir formasını isə ayrıca yoxla.

Obrazın mənəvi xüsusiyyəti onun başqa insana münasibətində, verdiyi qərarda və çətinlik qarşısındakı davranışında üzə çıxır. Hər obraz üçün seçdiyin xüsusiyyəti həmin obrazın konkret hərəkəti ilə əsaslandır; hadisəni danışmaqla kifayətlənmə.

Təşbeh varlıqlar arasında bənzərlik yaradır, epitet isə əlaməti obrazlı şəkildə bildirir; bunlar təsvir vasitələridir. İfadə vasitələrindən inversiya sözlərin adi düzülüşünü bədii məqsədlə dəyişir, bədii sual cavab almaqdan çox fikri qüvvətləndirir, təzad isə zidd məqamları qarşılaşdırır; nümunəni bu əlamətlərə görə qruplaşdır.

İdeya əsərin çatdırdığı əsas düşüncədir, mövzu təsvir olunan həyat sahəsidir, janr isə əsərin quruluş və təqdimat xüsusiyyətləri ilə müəyyənləşir. Bir əsər haqqındakı fikri digərinə aid edərkən mənəvi məzmunu, hadisələrin səbəbini, təhkiyə üsulunu və janrı ayrı-ayrılıqda yoxla.

Obrazların dünyagörüşünü onların yaşadığı yer və tutduğu vəzifə ilə eyniləşdirmək olmaz: fərqli şəraitdə yaşayan qəhrəmanlar oxşar mənəvi mövqe göstərə bilər. Ortaq cəhəti müəyyənləşdirərkən hər iki şairin xalqa, dostluğa və dövrün hadisələrinə münasibətini söz və əməlləri əsasında qiymətləndir.

Əsərləri müqayisə edərkən müəllifin tənqid etdiyi davranışları, obrazların əqidəsini və hadisələrin təqdimat üsulunu ayrıca nəzərdən keçirmək lazımdır. Ortaq fikir hər iki mətndə dəlillə təsdiqlənməlidir; bir əsərin mövzusunu və ya təhkiyə xüsusiyyətini avtomatik digərinə aid etmə.

Obrazın xarakteri onun sözlərindən, qərarlarından və başqalarına münasibətindən aydınlaşır. Müqayisədə dostluğa münasibəti və təhlükə qarşısındakı seçimi ayrıca araşdır, ortaq keyfiyyət üçün hər obrazın davranışından dəlil göstər.

Təsvir vasitələrindən təşbeh ortaq əlamətə görə açıq bənzətmədir, metafor isə oxşarlıq əsasında bir varlığın xüsusiyyətini başqasına köçürür. İfadə vasitələrindən bədii sual cavab öyrənmək üçün deyil, fikri qüvvətləndirmək üçün verilir, inversiyada isə vurğu yaratmaq məqsədilə adi söz sırası dəyişdirilir; nümunələri bu əlamətlərə görə qruplaşdır.

Mövzu əsərin hansı həyat məsələsini işıqlandırdığını, janr isə onun ədəbi quruluşunu bildirir; nəzmlə yazılmaq təkbaşına janrı müəyyənləşdirmir. Uyğunluğu yoxlayarkən hər əsərin əsas problemini və quruluşunu birlikdə nəzərə al.

Əsərlərin ortaq cəhəti yalnız hər ikisində təsdiqlənən əlamətdir; eyni janr onların əsas fikirlərinin də eyni olduğunu göstərmir. Qəzəlləri tutuşdurarkən lirik qəhrəmanın duyğularını, məcazların funksiyasını və son beytin xüsusiyyətlərini ayrı-ayrılıqda yoxla.

Mübaliğə hissin şiddətini gerçək ölçüləri aşan təsvirlə çatdırır, məcaz isə anlayışı başqa bir varlığın əlamətləri ilə canlandırır. Beytləri təhlil edərkən aşiqin özünə və başqalarına münasibəti necə tutuşdurduğunu, təsvirlərin həqiqi, yoxsa köçürülmüş məna daşıdığını müəyyənləşdir.

Mübaliğə xüsusiyyəti və ya hadisəni həqiqətdə olduğundan qat-qat artıq göstərir, inversiya vurğu üçün cümlənin adi söz sırasını dəyişir, təşbeh isə ortaq əlamətə əsaslanan açıq bənzətmədir. Nümunələrdə şişirtməni, xəbərin yerini və bənzətmə əlaqəsini yoxlayaraq vasitələri fərqləndir.

Bədii təzad zidd anlayışları qarşılaşdırır, təkrir sözü və ya ifadəni təsiri artırmaq üçün məqsədli təkrarlayır, inversiya isə vurğu yaratmaq məqsədilə adi söz sırasını dəyişir. Beytdə mənaların ziddiyyətini, təkrarlanan sözlərin rolunu və cümlə üzvlərinin düzülüşünü yoxla.

Tarixi şəxsiyyət müxtəlif ədəbi növlərdə bədii qəhrəmana çevrilə bilər; süjet isə əlaqəli hadisələrin inkişafı ilə qurulur. Ortaq əlamət seçərkən qəhrəmanın kimliyini, hadisələrin gedişini, janrı və mövzunun mənbəyini hər əsər üçün ayrıca yoxla.

Oxşar mənəvi keyfiyyət müxtəlif şəraitdə fərqli davranışlarla üzə çıxa bilər. Obrazları müqayisə edərkən hər birinin təklif qarşısındakı qərarını və bu qərarın səbəbini araşdır, ümumi qənaəti hər əsərdən bir hadisə ilə əsaslandır.

Təşbeh ortaq əlamətə görə açıq bənzətmədir; metafor oxşarlıq əsasında xüsusiyyətin başqa varlığa köçürülməsidir, insana aid hərəkətin cansız varlığa verilməsi də buna daxildir; bədii sual məlumat almaq üçün deyil, münasibəti qüvvətləndirmək üçün işlənir. Hər nümunədə bu əlamətlərdən uyğun olanını tap və vasitənin hansı təsəvvürü, hissi və ya fikri gücləndirdiyini izah et.

Ədəbi növ, yazılış forması və qəhrəmanın mənşəyi ayrı əlamətlərdir: dramatik əsər həm nəzmlə, həm də nəsrlə yazıla bilər. Müqayisə cədvəlində hər fikri bu əlamətlər və əsərin əsas problemi üzrə yoxla; ortaq sütundakı hökm hər iki əsərdə təsdiqlənməlidir.

Epitet varlığı məcazi əlamətlə səciyyələndirən obrazlı təyindir, mübaliğə xüsusiyyətin və ya hadisənin həddindən artıq şişirdilməsidir, bədii sual isə cavab öyrənmək məqsədi daşımadan hissi və fikri qüvvətləndirir. Beytdə təyinin mənasını, təsvirin şişirdilib-şişirdilmədiyini və sualın deyilmə məqsədini araşdır.

Obrazların mənəvi keyfiyyətləri onların seçim və əməllərinə əsasən müəyyənləşdirilir; ortaq cəhət hər obrazdan gətirilən ayrıca faktla sübut olunur. Müqayisədə iki müstəqil keyfiyyət seç, eyni xüsusiyyəti başqa sözlərlə təkrarlama və hər faktın seçdiyin keyfiyyəti necə göstərdiyini aydınlaşdır.

Bədii vasitənin rolu onun konkret məqamda hansı mənzərəni canlandırması, hissi və ya fikri necə gücləndirməsi ilə izah olunur. Seçdiyin nümunənin təsvir, yaxud ifadə vasitəsi olduğunu müəyyənləşdir, növünü adlandır və həmin sözlərin yaratdığı təsiri mətnin məzmunu ilə əlaqələndir.