beta

← Geri

Coğrafiya, Təbii ehtiyatlar

Türk dünyasının coğrafiyası: ölkələr, təbiət və əlaqələr

Altı müstəqil türk dövlətini başqa dövlətlərin tərkibindəki türk respublikalarından ayırmağı, hər əraziyə öz təbiətini və təsərrüfatını uyğunlaşdırmağı öyrənəcəksən.

Oxumaq üçün 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: geniş yaşıl çöldə otlayan atlar, uzaqda qarlı dağlar.

Türkiyənin Aralıq dənizi sahilində zeytun ağacları günəş altında bitir. Saxada isə tayqa meşəsi uzanır, şimala getdikcə onu tundra əvəz edir. Hər iki yerdə türk xalqları yaşayır. Bir dünyanın içində bu qədər fərqli mənzərə var.

İndi bir sual: Kazan paytaxtdır? Bəli, amma müstəqil dövlətin yox, Rusiyanın tərkibindəki Tatarıstanın paytaxtıdır. Elə bu cür kiçik fərqlər testdə adamı yanıldır.

Bu səhifədə türk dünyasını hissələrə bölürük: hansı dövlət müstəqildir, hansı respublika başqa dövlətin içindədir, harada səhra, harada dağ, harada neft var.

Niyə lazımdır

Bu mövzu bir xəritəni bir neçə qatda oxumağı öyrədir: siyasi xəritə, təbii zonalar, çaylar, ehtiyatlar. Bir ölkəyə baxanda onun relyefini, iqlimini və iqtisadiyyatını bir-birinə bağlaya bilirsənsə, coğrafiyanın başqa mövzuları da asanlaşır.

Xəbərlərdə Türk Dövlətləri Təşkilatı, Xəzərdən keçən yük yolları və ya Azərbaycanın regional rolu haqqında eşidəndə nədən danışıldığını başa düşəcəksən. İmtahanda isə dövlətlə onun tərkibindəki qurumu qarışdırmaq səhv cavaba səbəb ola bilər. Ərazilər aydın ayrılanda bu risk azalır.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda türk ölkəsini xəritədə tanımaq, ölkələrlə təbii obyektləri və xalqları uyğunlaşdırmaq tələb olunur. Mövqe, sərhədlər, çay hövzələri, təbii zonalar, ehtiyatlar və təsərrüfat üzrə müqayisələr aparırsan. Azərbaycanın əlaqələndirici rolunu və geosiyasi mövqeyini gücləndirən amilləri də ayırmalısan.

Qayda

  • Müstəqil dövlətlər altıdır: Azərbaycan — Bakı, Türkiyə — Ankara, Qazaxıstan — Astana, Özbəkistan — Daşkənd, Qırğızıstan — Bişkek, Türkmənistan — Aşqabad.
  • Türk dünyası bu dövlətlərdən genişdir: Rusiyada Tatarıstan, Başqırdıstan, Çuvaşiya, Saxa kimi respublikalar, Çində Sintszyan-Uyğur, Moldovada Qaqauziya, Özbəkistanda Qaraqalpaqıstan yerləşir. Türk xalqları başqa ölkələrdə də yaşayırlar.
  • Mövqe: Türkiyə və Qazaxıstanın torpaqları həm Avropada, həm Asiyadadır. Mərkəzi Asiyanın müstəqil türk ölkələri Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan və Türkmənistandır. Altı müstəqil dövlətdən yalnız Türkiyənin okeana birbaşa dəniz çıxışı var; Xəzər belə çıxış yaratmır.
  • Təbiət müxtəlifdir: Qırğızıstan dağlıqdır; Qazaxıstanda meşə-çöldən səhraya keçid görünür. Türkmənistanda səhralar, Saxada tayqa və tundra səciyyəvidir. Türkiyənin Aralıq dənizi sahillərində codyarpaqlı bitkilər yayılıb.
  • Çay hövzələri: Qazaxıstan çaylarının bir qismi qapalı hövzələrə, digərləri Ob sistemi vasitəsilə Şimal Buzlu okeana yönəlir. Türkmənistanın çayları daxili hövzələrə aiddir.
  • Təbii ehtiyatlar təsərrüfata təsir göstərir: Azərbaycan və Qazaxıstanda neft, Türkmənistanda qaz mühümdür. Özbəkistanda pambıqçılıq seçilir; quraq ərazilərdə suvarma əkinçiliyə imkan yaradır. Heyvandarlıq türk xalqlarının ənənəvi məşğuliyyətlərindəndir.
  • Əhali: Türkiyə altı dövlət arasında əhalisinin çoxluğu ilə seçilir; Mərkəzi Asiyanın türk ölkələri arasında isə Özbəkistan öndədir. Azərbaycanlılar və türkmənlər oğuz, qazaxlar və qırğızlar qıpçaq qolundandır. Türk xalqları arasında islamla yanaşı başqa dinlər də yayılıb.
  • Əlaqələr: tarixi İpək yolu ticarəti və mədəni mübadiləni canlandırıb. Azərbaycan Xəzər üzərindən nəqliyyat əlaqələri ilə türk ölkələrini yaxınlaşdırır. Türk Dövlətləri Təşkilatı siyasət, iqtisadiyyat və mədəniyyət sahələrində əməkdaşlığı genişləndirir.
  • Geosiyasi mövqe siyasi münasibətlər və dövlətin gücü ilə bağlıdır. Azərbaycanın iqtisadi, hərbi imkanları, türk ölkələrini əlaqələndirməsi və 2020-ci il qələbəsi onun regional rolunu gücləndirir.

Kim haradadır?

Hər sol bəndə sağdakı siyahıdan uyğun cavabı seç. Əvvəl paytaxtlar, sonra respublikalar.

Nümunələr

1

Bakı, Kazan, Ankara: hansı şəhər müstəqil dövlətin paytaxtı deyil? Kazan: Rusiyadakı Tatarıstanın paytaxtıdır. Bakı və Ankara müstəqil dövlətlərin paytaxtlarıdır.

2

Xəzərin qərb sahilindən Qazaxıstana yükü birbaşa su yolu ilə göndərmək mümkündürmü? Bəli, dəniz nəqliyyatı ilə. Bu imkan okeana çıxış demək deyil: Xəzər qapalı hövzədir.

3

İqlim qurşağı ilə hərbi potensialdan hansı geosiyasi göstəricidir? Hərbi potensial; iqlim qurşağı fiziki-coğrafi mövqeyi səciyyələndirir.

Tipik səhv

Saxa türk respublikasıdır, deməli, müstəqil dövlətdir və orada da Türkiyənin cənub sahilləri kimi codyarpaqlı bitkilər yayılıb.

Saxa Rusiyanın tərkibindəki respublikadır, müstəqil dövlət deyil. Orada tayqa və tundra səciyyəvidir, codyarpaqlı bitkilər isə Türkiyənin Aralıq dənizi sahillərindədir.

Türk dünyasının bütün ərazilərinə eyni iqlimi, dini və siyasi statusu aid etmə. Təbiət bölgədən bölgəyə dəyişir, türk xalqları arasında islamla yanaşı başqa dinlər də yayılıb, hər türk respublikası da müstəqil dövlət deyil.

Əvvəl dövlətlə onun tərkibindəki qurumu ayır, sonra verilən əlaməti konkret əraziyə uyğunlaşdır.

Özünü yoxla

Səhraların yayıldığı, qaz ehtiyatlarının təsərrüfatda mühüm rol oynadığı və əsas xalqının oğuz qoluna aid olduğu müstəqil türk dövlətini seç.

Qazaxıstanın çay hövzələri haqqında düzgün fikri seç.

Hansı cütdə yalnız müstəqil türk dövlətləri verilib?

Bu mövzu üzrə sınaq

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, II qrupMövzu üzrə sınaq, III qrup (TC)

Digər mövzular

Bütün Coğrafiya mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Praktik dərs. Türk dünyası birliyi», səh. 195
  • Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Azərbaycanın türk dünyasında və dünyada geosiyasi mövqeyi. Layihə», səh. 169
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Türk dünyasının sivilizasiyalararası əlaqələrdə rolu», səh. 132