Coğrafiya, Təbii ehtiyatlar

Təbii ehtiyatların təsnifatı və təminat

Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Mineral ehtiyatlardan istifadə», səh. 42
Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Bioloji ehtiyatlar və onlardan istifadə», səh. 150
Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Dünyanın aqroiqlim ehtiyatları», səh. 89
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Təbii amillər», səh. 32

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda faydalı qazıntını onun istifadə sahəsi ilə uyğunlaşdırırsan və verilmiş sahələrə uyğun ehtiyat ardıcıllığını seçirsən. Həmçinin müəyyən mineral ehtiyatlarla zəngin ölkələri tanımalı, ölkələrin sırasını ehtiyatların sırasına uyğun qurmalısan. Bunun üçün ehtiyatın adını, hansı qrupa daxil olduğunu və əsas istifadə məqsədini əlaqələndir.

Qayda

Təbii ehtiyatlar insanların faydalandığı və ya gələcəkdə faydalana biləcəyi təbiət sərvətləridir. Hazırda mənimsənilməyən, gələcək istifadə imkanı olan sərvətlər potensial ehtiyat sayılır.
Təsnifat müxtəlif əlamətlərə əsaslanır. Mənşə baxımından mineral, su, torpaq, bioloji və iqlim ehtiyatlarını fərqləndir. Eyni ehtiyatı həm mənşəyinə, həm bərpasına, həm də istifadə sahəsinə görə səciyyələndirmək olar.
Mineral ehtiyatlar yanacaq, filiz və qeyri-filiz qruplarına ayrılır. Neft və torf yanacaqdır; boksit alüminium alınan filizdir; fosforit isə qeyri-filizdir.
İstifadə sahəsini belə müəyyən et: qaz və yanar şist yanacaq-energetikaya, dəmir və manqan metallurgiyaya, apatit və kalium duzu kimya və aqrokimyaya, qum və çınqıl tikintiyə aiddir.
Ölkə–ehtiyat əlaqəsi üçün bu uyğunluqları yadda saxla: boksitlə zəngin ölkələrdən biri Avstraliyadır; mis Çilinin, fosforit isə Mərakeşin mühüm sərvətlərindəndir. Ehtiyat zənginliyi hasilat həcmi ilə eyni göstərici deyil.
Tükənən ehtiyatlar bərpa olunmayan və bərpa olunan qruplara bölünür. Minerallar birinciyə, bitki və heyvan ehtiyatları ikinciyə daxildir. Bioloji ehtiyatlar həddindən artıq istifadə nəticəsində azala bilər. Günəş və külək enerjisi tükənməyən sayılır.
Aqroiqlim ehtiyatları əkinçilik üçün əhəmiyyətli işıq, istilik və rütubət imkanlarıdır. Fəal temperaturlar cəmi orta sutkalıq temperaturun $+10^\circ C$ həddini keçdiyi günlərin temperaturları toplanaraq hesablanır. İstiliyin bolluğu su çatışmazlığını aradan qaldırmır.
Təminat iki üsulla hesablanır: ehtiyatın çatacağı müddət $T=E/H$ , adambaşına ehtiyat $A=E/N$ . Burada $E$ ehtiyat, $H$ illik hasilat, $N$ əhali sayıdır. Bölmədən əvvəl vahidləri uyğunlaşdır; birinci nəticə illə, ikinci isə, məsələn, ton/nəfərlə göstərilir.

Nümunələr

Kalium duzu, dəmir filizi və çınqılın istifadə sahələrini müəyyən et.

Həll: kalium duzu aqrokimya xammalıdır, dəmir filizi metallurgiyada, çınqıl tikintidə işlədilir.

Kömür ehtiyatı 6 milyard ton, illik hasilat 30 milyon tondur. Neçə il kifayət edər?

Həll: ehtiyatı milyon tonla yaz: $T=6000/30=200$ il. Bu nəticə hasilat dəyişmədikdə keçərlidir.

Ehtiyatı 800 milyon ton, əhalisi 40 milyon nəfər olan ölkədə adambaşına nə qədər ehtiyat düşür?

Həll: $A=800/40=20$ ton/nəfər.

Tipik səhv

Metalı təkrar emal etmək onun yatağının bərpası demək deyil. Dəmiri yenidən əritmək mümkündür, amma dəmir filizi bərpa olunmayan ehtiyatdır. Hesablamada isə böyük ehtiyatı avtomatik yüksək təminat sayma: hasilat və əhali də nəticəyə təsir edir.