Azərbaycan dili, Tezis
Tezisin xüsusiyyətləri: mətndə əsas fikri necə tapmaq olar
Mətndə tezisi tapmağı, onu fakt, tövsiyə və mətnə zidd fikirdən ayırmağı öyrənəcəksən.
Oxu vaxtı: 4 dəqiqə
Telefonda uzun bir yazı oxuyursan, sonra dostun soruşur: «Orada nə yazılmışdı?» Sən bütün adları, tarixləri, rəqəmləri bir-bir saymırsan. Bir cümlə deyirsən, yəni əsas fikri.
Çıxış edən adam da çox vaxt mətnin hamısını əzbərləmir. Kağıza bir neçə qısa fikir yazır və danışanda onlara baxır. Bu qısa fikirlər yazının skeletidir, qalan hər şey onların üstünə qurulur.
Bu mövzu da elə bunu öyrədir: çoxlu məlumatın içindən əsas fikri ayırmağı və onu doğru səslənən, amma mətnə aid olmayan fikirlərdən fərqləndirməyi.
Niyə lazımdır
İnşa, esse və ya məruzə yazanda əvvəlcə tezisləri qurursan, sonra hər birinə fakt əlavə edirsən. Belə yazı dağılmır, oxucu da fikrini itirmir. Oxuyanda isə tezisi tez tapmaq uzun mətni anlamağı xeyli asanlaşdırır.
İmtahanda variantların çoxu ağlabatan səslənir. Burada işləyən vərdiş sadədir: hər fikri öz təcrübənlə yox, mətnlə yoxlayırsan.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Qeyri-bədii mətn verilir və ondan sonra bir neçə fikir sadalanır. Hansı fikirlərin mətnin tezisi ola bilməyəcəyini seçməlisən: mətndə olmayan, mətnə zidd olan və ya sadəcə təfərrüat sayılan fikirlər uyğun gəlmir. Yazılı tapşırıqda isə cədvəl doldurulur: faktlara uyğun müddəa yazılır və ya müddəa üçün mətndən faktlar seçilir.
Qayda
- Tezis mətnin əsas müddəasını qısa və yığcam cümlə ilə bildirir. Ad, tarix, rəqəm təfərrüatdırsa, təkbaşına tezis kimi götürülmür.
- Tezis mətndən çıxır: orada deyilənə uyğun olmalıdır. Mətndə olmayan şəxsi tövsiyə, qiymət və ya mətnə zidd fikir tezis ola bilməz.
- Tezis faktlarla sübut olunmalıdır. Fakt yoxdursa, fikir əsassız qalır.
- Yazarkən konkret adlar və nümunələr ümumi anlayışla əvəz edilir. Məsələn, alma, armud, heyva sözləri meyvələr kimi ümumiləşir.
- Bir mətndə əsas tezislə yanaşı bir neçə köməkçi müddəa ola bilər.
- Tezis hazırlanacaq yazının əsas fikirlərinin qısa qeydidir. Xülasə isə artıq yazılmış mətnin ümumi, yığcam məzmunudur.
| Variant | Qiymətləndirmə |
|---|---|
| a: uzunömürlü və dözümlü bitki | Ümumi fikir: tezis |
| b: hər kəs zeytun əkməlidir | Mətndə olmayan tövsiyə |
| c: ömrü qısadır | Mətnə zidd fikir |
| d: min ildən çox meyvə verir | Dəstəkləyən fakt, təfərrüat |
Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar
Öyrənilməli qayda
Müddəa ümumi fikirdir, faktlar isə onu mətndən götürülmüş konkret məlumatlarla təsdiqləyir. Faktları oxu və onların hamısını əhatə edən qısa fikir yaz: bir neçə ixtira sadalanıbsa, müddəa yaradıcılığı bildirməlidir.
Öyrənilməli qayda
Tezis mətnin əsas müddəasıdır və mətndəki faktlarla təsdiqlənməlidir, ona görə mətndə əsası olmayan və ya mətnə zidd fikir tezis ola bilməz. Məsələn, mətn ağacın faydasından bəhs edirsə, ağac yalnız odun üçündür fikri onun tezisi sayılmaz.
Tezisi özün seç
Qısa mətni oxu və suala cavab ver. Hər variantı mətnlə yoxla.
Nümunələr
Mətn: «Zeytun ağacı yüzlərlə il yaşayır. Bəzi ağaclar min ildən çoxdur meyvə verir. Kökləri quraqlıqda dərinə gedib su tapır, budaqları küləyə tab gətirir.» Hansı fikir tezis ola bilər? (a) Zeytun ağacı uzunömürlü və dözümlü bitkidir. (b) Hər kəs bağında zeytun əkməlidir. (c) Zeytun ağacının ömrü qısadır. (d) Bəzi ağaclar min ildən çoxdur meyvə verir.
Həllə bax
Həll: (a) mətnin ümumi fikridir, tezisdir. (b) tövsiyədir, mətndə yoxdur. (c) mətnə ziddir. (d) fakt, yəni tezisi dəstəkləyən detaldır.
«Xəzərdə kilkə, nərə və kütüm ovlanır» cümləsindən tezis düzəlt.
Həllə bax
Həll: konkret adlar ümumi anlayışla əvəz edilir: Xəzərdə müxtəlif balıq növləri ovlanır.
Hazır məqalənin dörd cümləlik yığcam məzmunu tezisdirmi?
Həllə bax
Həll: xülasədir, çünki yazılmış mətndən çıxarılıb və onun məzmununu ümumi şəkildə verir.
Tipik səhv
Mətn velosipedlərdən bəhs edir, amma «Kitab oxumaq faydalıdır» fikrini tezis seçirəm, çünki həyatda doğrudur. Ya da bir abzasdakı tarixi bütün mətnin tezisi sayıram.
Tezis mətndə deyilən əsas fikirdir: velosipeddən bəhs edən mətnin tezisi də velosipedlə bağlı ümumi fikir olur, tarix və ad isə onu dəstəkləyən fakt kimi qalır.
Çoxları fikrin həyatda doğru olduğunu görüb onu tezis seçir, amma meyar başqadır: fikir mətndə deyilməlidir. Bir abzasın təfərrüatı, məsələn, tarix və ya ad da bütün mətnin tezisi deyil.
Hər fikir üçün özünə iki sual ver: mətndə bu deyilirmi və bu, əsas fikirdir, yoxsa fakt?
Özünü yoxla
Mətni oxu: «Kitabxananın elektron kataloqunda kitabı adına görə axtarmaq olur. Kataloq kitabın hansı rəfdə olduğunu da göstərir. Beləliklə, oxucu kitabı axtarmağa daha az vaxt sərf edir.» Mətnin əsas tezisini seç.
Elektron kataloqun kitabın tapılmasını asanlaşdırması mətndəki faktları ümumiləşdirir. Rəf haqqında məlumat isə bu tezisi dəstəkləyən konkret faktdır.
«Qablaşdırma əşyanı zədələnməkdən qoruyur» müddəasını əsaslandıran faktı seç.
Şüşə qabın qoruyucu qat sayəsində sınmaması qablaşdırmanın əşyanı zədələnməkdən qoruduğunu təsdiqləyir. Digər məlumatlar bu müddəanı əsaslandırmır.
Bir şagird yazacağı məruzənin əsas fikirlərini qısa qeyd edir, digəri isə oxuduğu mətnin ümumi məzmununu yığcam yazır. Bu qeydləri necə adlandırarsan?
Hazırlanacaq yazının əsas fikirlərinin qısa qeydi tezislərdir. Artıq yazılmış mətnin ümumi, yığcam məzmunu isə xülasədir.
Bu mövzu üzrə sınaq
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzularıDərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 10-cu sinif, «Vatikandan gələn var», səh. 144