Azərbaycan dili, Tezis
Tezis və müddəa: fikri faktdan ayırmağı öyrən
Mətndə əsas fikri, onu dəstəkləyən müddəanı və bunları sübut edən faktı bir-birindən ayırmağı öyrənəcəksən.
Oxu vaxtı: 3 dəqiqə
Biri «Bu film zəifdir» deyəndə ağlına gələn ilk sual «Niyə?» olur. Cavab da adətən iki pillədən ibarət olur: əvvəlcə səbəb gəlir, sonra onu göstərən konkret bir şey. «Sonu əvvəldən bəlli olur» səbəbdir. «Qəhrəmanın sirri ilk səhnədə açılır» isə yoxlaya biləcəyin bir məlumatdır.
Yaxşı yazılmış məqalə də belə qurulur. Yuxarıda əsas fikir dayanır, onun altında onu dəstəkləyən fikirlər, ən altda da adın, tarixin və hadisənin olduğu məlumatlar. Bu qatları ayırmağı bacaran oxucu mətni tez başa düşür, boş sözlə də asanlıqla aldanmır.
Niyə lazımdır
Bu bacarıq təkcə Azərbaycan dili dərsində lazım olmur. İnşa yazanda hər abzasa bir müddəa qoyub onu faktla möhkəmlətsən, mətnin dağınıq görünməz. Xəbər və ya reklam oxuyanda isə kiminsə rəyini sübut olunmuş məlumatdan dərhal ayıra bilərsən.
İmtahanda mətn uzun, vaxt isə az olur. Hansı cümlənin fikir, hansının fakt olduğunu ilk baxışdan görsən, hər abzası yenidən oxumalı olmazsan. Lazım olan cümləni tapıb dəqiq yazarsan.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Qeyri-bədii mətn və cədvəl verilir. Cədvəldə mətnin müddəalarından biri yazılıb, sən isə mətni oxuyub həmin müddəanı təsdiq edən üç konkret faktı seçməli və müvafiq xanalara yazmalısan. Beləliklə, imtahan fikri onu dəstəkləyən faktdan ayıra bilməyini yoxlayır.
Qayda
- Tezis müəllifin mətndə oxucuya çatdırmaq istədiyi əsas fikirdir. Adətən, mətnin girişində və ya nəticəsində olur.
- Müddəa tezisi dəstəkləyən köməkçi fikirdir (köməkçi tezis). Adətən, hər abzas bir müddəa daşıyır və onu abzasın ilk və son cümlələrinə baxaraq tapmaq olar.
- Fakt konkret məlumatdır: ad, tarix, rəqəm, hadisə, nümunə. Fakt müddəanı və tezisi sübut edir, özü isə fikir deyil.
- Tezis və müddəa tam cümlə ilə, mətndəki fakt və nümunələri ümumiləşdirən fikir kimi yazılır.
| Anlayış | Mətndəki rolu |
|---|---|
| Tezis | Əsas fikir |
| Müddəa | Tezisi dəstəkləyən köməkçi fikir |
| Fakt | Fikri sübut edən konkret məlumat |
Tapşırıqlarda işlənən qayda
Öyrənilməli qayda
Müddəa mətndə irəli sürülən fikirdir və faktlarla sübut olunur; fakt isə mətndə dəqiq göstərilən hadisə, rəqəm və ya nümunədir. Müddəaya fakt seçəndə mətndə yalnız ehtimal kimi verilən fikri götürmə.
Fikirmi, faktmı?
Hər sualda bir seçim et. Yadında saxla: fakt konkret məlumatdır, müddəa və tezis isə fikirdir.
Nümunələr
Mətn: «Arılar yay boyu çiçəklərdən nektar daşıyır və bal hazırlayır. Bal pətəkdəki şanlara yığılır. Qış gələndə arılar topa yığışıb həmin balla qidalanır.» Tezisi müəyyən et.
Həllə bax
Həll: üç cümlənin hamısı arıların qışa ehtiyat toplamasından danışır. Tezis: Arılar qışa əvvəlcədən hazırlaşır. Cümlələrdəki məlumatlar isə faktlardır.
Hansı cümlə fikirdir, hansı faktdır? (a) «Bakı Metropoliteni 1967-ci ildə açılıb.» (b) «Metro şəhərdə nəqliyyatı sürətləndirir.»
Həllə bax
Həll: (a) tarix verir, deməli, faktdır. (b) hökm bildirir və faktlarla sübut tələb edir, deməli, fikirdir.
Müddəa: «Velosiped sağlamlıq üçün faydalıdır». Mətndə bunun üçün hansı məlumat uyğundur: «Velosiped sürmək ayaq əzələlərini gücləndirir» və ya «Mən velosipedi çox sevirəm»?
Həllə bax
Həll: birincisi müddəanı sübut edən faktdır, ikincisi şəxsi rəydir, ona görə cədvələ yazılmır.
Tipik səhv
Tezis: «Bakı Metropoliteni 1967-ci ildə açılıb.»
Tezis: «Metro şəhərdə nəqliyyatı sürətləndirir.» Açılış ilinin göstərildiyi cümlə isə tezis deyil, faktdır.
Mətndəki ad, tarix və ya rəqəm faktdır, əsas fikir isə həmin faktlardan çıxan nəticədir, ona görə faktı tezis kimi göstərmək düzgün deyil.
Təsdiqedici fakt axtararkən də müddəanın özünü başqa sözlərlə təkrar etmə: mətnə qayıt, müddəanın altına sığan konkret məlumatı tap və onu seç.
Özünü yoxla
Mətn: «Şagirdlər məktəbin həyətində ağac əkdilər. Siniflərdə işlənmiş kağızları toplamaq üçün qutular yerləşdirdilər». Mətnin tezisini seç.
«Şagirdlər təbiətin qorunmasına töhfə verirlər» cümləsi hər iki faktı ümumiləşdirən əsas fikirdir. Digər seçimlərdən biri yalnız mövzunun adıdır, o biri isə konkret faktdır.
Mətnin tezisi «Birgə iş faydalıdır» fikridir. Abzasda «İş bölgüsü tapşırığın yerinə yetirilməsini asanlaşdırır» fikri irəli sürülür və nümunələrlə sübut olunur. Bu köməkçi fikir hansı anlayışa uyğundur?
Bu fikir mətnin əsas fikrini dəstəklədiyi və nümunələrlə sübut olunduğu üçün müddəadır.
Müddəa: «Oxu zalında oxucular üçün şərait yaxşılaşdırılıb». Mətndən götürülmüş hansı cümləni bu müddəanı təsdiq edən fakt kimi seçərsən?
Yeni lampaların quraşdırılması şəraitin yaxşılaşdırıldığını göstərən konkret hadisədir. Qalan cümlələr müddəanı təkrar edir, ehtimal bildirir və ya yaxşılaşmanı göstərməyən məlumat verir.
Bu mövzu üzrə sınaq
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzularıDərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 10-cu sinif, «Vatikandan gələn var», səh. 144
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 2-ci hissə, «İnsan beyni — Morfemlər və onların semantikası», səh. 6