Azərbaycan dili, Söz yaradıcılığı
Sözün tərkibi: kök, leksik və qrammatik şəkilçilər
Sözü kökə və şəkilçilərə ayırmağı, leksik və qrammatik şəkilçini bir baxışda tanımağı öyrənəcəksən.
Oxu vaxtı: 3 dəqiqə
Göz sözünü götür. Arxasına -lük qoy, gözlük alınır. Sonra -çü əlavə et, eynək düzəldən və ya satan adamı bildirən gözlükçü yaranır. Daha sonra gözlükçülər, ondan da sonra gözlükçülərdən gəlir.
Sonuncu söz uzun görünür, amma içində yeni heç nə yoxdur. Bu, bir kökün üstünə bir-bir taxılan hissələrdir. Bəziləri yeni söz düzəldir, bəziləri isə yalnız sözün formasını dəyişir.
Bu hissələri bir-birindən ayırmağı bacarsan, ən uzun söz də sənə qarışıq görünməyəcək.
Niyə lazımdır
Sözü tərkibinə görə ayırmağı bacaran şagird sözün necə düzəldiyini görür: hansı sözün düzəltmə olduğunu, nitq hissəsinin nəyə görə dəyişdiyini, hansı şəkilçinin cümlədə əlaqə yaratdığını. Bu bacarıq söz yaradıcılığı və morfologiya mövzularında da sənə lazım olacaq.
İmtahanda isə əsas çətinlik şəkilçinin növüdür. Kökü çox vaxt asan tapırsan, səhvlər leksik şəkilçini qrammatik şəkilçi saymaqdan və ya əksinə saymaqdan çıxır. Hər şəkilçiyə "yeni söz düzəltdi, yoxsa yox?" sualını versən, sxemi düzgün qurarsan.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Tapşırıqda söz tərkibini göstərən sxem verilir: kökün ardınca neçə leksik, neçə qrammatik şəkilçi gəldiyi işarələnir. Sən cərgələrdəki sözlərin hansının həmin sxemə uyğun olduğunu seçməlisən. Bunun üçün hər sözü kök və şəkilçilərə ayırıb leksik və qrammatik şəkilçiləri ayrıca saymaq lazımdır.
Qayda
- Kök – sözün ayrıca işlənə bilən və leksik mənası olan hissəsidir. Şəkilçi ayrıca işlənmir, leksik mənası olmur: balıq-çı-lar.
- Leksik şəkilçi yeni söz düzəldir: duz – duzlu, iş – işçi.
- Qrammatik şəkilçi sözün leksik mənasını dəyişmir, sözləri cümlədə bir-birinə bağlayır: cəm (-lar), mənsubiyyət (-ımız), hal (-dən) şəkilçiləri.
- Adətən, leksik şəkilçilər qrammatik şəkilçilərdən əvvəl gəlir. İstisna: bibi-m-gil sözündə -m qrammatik mənsubiyyət, -gil isə leksik şəkilçidir.
- Təhlil üçün ardıcıllıq: kökü tap, sonra şəkilçiləri soldan sağa ayır, hər birinin növünü müəyyən et.
| Şəkilçi | Nə edir? | Nümunə |
|---|---|---|
| Leksik | yeni söz düzəldir | iş-çi, duz-lu |
| Qrammatik | leksik mənanı dəyişmir, sözləri bağlayır | kitab-lar, kitab-ımız, ev-dən |
Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar
Öyrənilməli qayda
Leksik şəkilçi yeni söz düzəldir, qrammatik şəkilçi isə sözün mənasını dəyişmədən əlaqə yaradır. Sözün tərkibinə görə təhlildə kök və şəkilçilər ayrılır: oxşa-r-lıq sözündə kök və iki leksik şəkilçi var.
Sxemi tap
Sözü kökə və şəkilçilərə ayır, sonra hansı sxemin ona uyğun gəldiyini seç.
Nümunələr
Tipik səhv
Əkin sahəsi genişləndirildi. Əkin sözündəki -in yiyəlik hal şəkilçisidir, deməli qrammatikdir.
Əkin sahəsi genişləndirildi cümləsində ək-in sözündəki -in isim düzəldən leksik şəkilçidir. Evin işığı yanır cümləsində isə ev-in sözündəki -in qrammatik yiyəlik hal şəkilçisidir.
Şagirdlər çox vaxt leksik və qrammatik şəkilçiləri qarışdırırlar. Yoxla: şəkilçi yeni anlayış yaradırsa, leksikdir, forma və əlaqə yaradırsa, qrammatikdir.
Eyni cür yazılan şəkilçiləri mənasına görə fərqləndir: ək feilindən əkin adlı yeni anlayış yaranıb, evin sözündə isə ev yenə evdir, sadəcə başqa sözə bağlanıb.
Özünü yoxla
Səssizlikdə sözü hansı sxem üzrə qurulub?
Səs-siz-lik-də sözündə -siz və -lik yeni söz düzəldən leksik şəkilçilərdir. -də isə qrammatik hal şəkilçisidir.
Hansı sözdə şəkilçilərin hamısı qrammatikdir?
Daş-lar-ımız-dan sözündə -lar cəm, -ımız mənsubiyyət, -dan hal şəkilçisidir. Hər üçü sözün leksik mənasını dəyişməyən qrammatik şəkilçidir.
Anamgil sözündə şəkilçilərin növü hansı ardıcıllıqla verilib?
Ana-m-gil sözündə -m qrammatik mənsubiyyət, -gil isə leksik şəkilçidir. Bu söz leksik şəkilçinin adətən qrammatik şəkilçidən əvvəl gəlməsi qaydasına istisnadır.
Bu mövzu üzrə sınaq
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzularıDərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 2-ci hissə, «İnsan beyni — Morfemlər və onların semantikası», səh. 6
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Yazın oğlan çağında — Kök və şəkilçi. Leksik və qrammatik şəkilçilər», səh. 42