Azərbaycan dili, Söz yaradıcılığı
Mürəkkəb sözlər: iki kök, bir söz
Kökləri sayıb şəkilçinin leksik, yoxsa qrammatik olduğunu yoxlayaraq sözün sadə, düzəltmə, yoxsa mürəkkəb olduğunu ayıracaqsan.
Oxumaq 4 dəqiqə çəkir
Günəbaxan sözünə bir də bax. İçində iki tanış söz gizlənib: günə və baxan. Ayaqqabı da belədir: ayaq və qab. Qaragilə isə qara ilə gilədir. Dilə yeni ad lazım olanda o, çox vaxt sözü sıfırdan uydurmur, əlində olan sözləri bir-birinə yapışdırır.
Bəzən sözlər bitişik yazılır, bəzən aralarına defis düşür: toz-torpaq, bağ-bağça. Bəzən də eyni söz iki dəfə deyilir: yavaş-yavaş. Bunların hamısı mürəkkəb sözdür.
Bəs dostlar, kitabça kimi sözlər? Onların da kökündən sonra bir hissə var, amma ikinci kök yoxdur. Fərqi görmək üçün sözü hissələrə bölməyi öyrənmək kifayətdir.
Niyə lazımdır
Sözün necə yarandığını bilən adam onu düzgün də yazır: qaragilə bitişik yazılır, qoyun-quzu isə defislə yazılır. Yazılışı tutarsız olan söz çox vaxt quruluşu anlaşılmayan sözdür.
Testdə isə bir neçə söz yan-yana verilir və onlardan birini seçmək lazım olur. Burada əzbər işə yaramır, üsul işə yarayır: şəkilçiləri ayır, kökləri say. Bunu bir dəfə öyrənən hər yeni sözü də eyni yolla yoxlayır.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Cümlə və ya şeir parçası verilir, orada sadə və mürəkkəb sözlərin işləndiyi yer müəyyən edilir. Çox vaxt bu tələb başqa şərtlə birləşir: məsələn, cümlədə söz sırası pozulub, ya da hər iki növ isim iştirak edir. Ona görə cümlədəki isimləri tək-tək ayırıb hər birinin quruluşunu dəqiqləşdirmək lazımdır.
Qayda
- Bir kökü olan və leksik şəkilçisi olmayan söz sadədir: dəftər, dostlar.
- Kök və leksik şəkilçidən yaranan söz düzəltmə sözdür: kitabça, gülçü.
- İki və ya daha çox sözün birləşməsindən yaranan söz mürəkkəbdir. Mürəkkəb sözdə iki və ya daha çox kök olur.
- Mürəkkəb sözlər bir neçə yolla yaranır: birləşmə (sözlər bitişik yazılır: ayaqqabı, qaragilə), qoşalaşma (iki söz defislə yazılır: toz-torpaq, bağ-bağça), təkrar (eyni söz təkrar olunur: tək-tək, yavaş-yavaş).
| Sözün tərkibi | Quruluş |
|---|---|
| kitab-ça | Düzəltmə |
| gül-çü | Düzəltmə |
| dərs-lik | Düzəltmə |
| qızıl + gül | Mürəkkəb: qızılgül |
Tapşırıqlarda işlənən qayda
Öyrənilməli qayda
Yalnız kök və ya kök + qrammatik şəkilçidən ibarət söz sadə, kök + leksik şəkilçidən ibarət söz düzəltmə, iki və daha çox kökdən ibarət söz mürəkkəbdir: bayraq sadə, qazanc (qazan + -c) düzəltmə, bağ-bağça və vurhavur mürəkkəbdir.
Sözün quruluşunu tap
Hər sözdə şəkilçiləri ayır, kökləri say və növünü seç.
Nümunələr
Tipik səhv
Dostlardan düzəltmə sözdür, çünki onda iki şəkilçi var.
Dostlardan sadə sözdür: dost kökdür, -lar və -dan qrammatik şəkilçidir. Kitabça isə düzəltmədir, çünki -ça leksik şəkilçidir.
Bəzi şagirdlər sözdə şəkilçi görən kimi onu düzəltmə və ya mürəkkəb sayırlar. Halbuki -lar, -dan kimi qrammatik şəkilçilər yeni söz yaratmır, sözün quruluşca növünü dəyişmir. Bir kökə leksik şəkilçi artırıldıqda (-ça, -lik kimi) düzəltmə söz yaranır.
Şəkilçiləri ayır, qalan kökləri say: ən azı iki kök varsa, söz mürəkkəbdir.
Özünü yoxla
Mürəkkəb sözü seç.
Duzqabı iki kökdən — duz və qab köklərindən yarandığı üçün mürəkkəbdir. Duzlu leksik şəkilçi ilə yaranmış düzəltmə söz, duzdan isə qrammatik şəkilçi qəbul etmiş sadə sözdür.
Ağaclardan sözünün quruluşuna aid düzgün izahı seç.
Ağac kökdür, -lar və -dan qrammatik şəkilçilərdir. Bu şəkilçilər yeni söz yaratmadığı üçün söz sadə olaraq qalır.
Əl-ayaq və tez-tez sözlərinin yaranma yollarını ardıcıllıqla seç.
Əl-ayaq iki fərqli sözün qoşalaşması ilə yaranıb. Tez-tez isə eyni sözün təkrarı ilə yaranmış mürəkkəb sözdür.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Mürəkkəb sözlərə aid tapşırıqları həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzularıDərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 1-ci hissə, «Quba kapriççiosu — Mürəkkəb sözlərin yaranma yolları», səh. 56
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Ağac əkən adam — Sözün quruluşca növləri», səh. 46