Publisistik və informativ mətn: mətn nə deyir, nə demir?

Qənaətə gəlmək üçün abzasdakı hərəkətlərin nə göstərdiyini müəyyən et, mətndə dayaq tapmayan nəticəni seçmə. Məsələn, uşaq aldığı kitabı elə həmin gün oxumağa başladı məlumatı onun kitaba marağını göstərə bilər.

Hər sualın istədiyi məlumatı mətndə axtar, cavabı oradan müəyyənləşmirsə, öz biliyinlə boşluğu doldurma. Məsələn, yarış şənbə günü keçirildi cümləsi günü bildirir, iştirakçıların sayını isə bildirmir.

Cədvəldə hər işi mətndə onu yerinə yetirən şəxslə tutuşdur, ortaq işi bildirən sözlərə diqqət et. Məsələn, Aysel şəkil çəkdi, Murad başlıq yazdı, ikisi də divar qəzetini asdı cümləsində yalnız son iş hər ikisinə aiddir.

Əvəzedici sözü cümlədə yoxla: ilkin məna qalırsa, əvəzetmə uyğundur, sonra cədvəldə düzgün sütunda verilib-verilmədiyini müəyyən et. Məsələn, çətin məsələ birləşməsində çətin sözünü mürəkkəb ilə əvəz etmək olar, asan ilə əvəz etdikdə isə məna dəyişir.

Ziddiyyətli fikri tapmaq üçün variantları mətndəki məlumatla müqayisə et: ziddiyyət məlumatın verilməməsi deyil, deyilənin əksinə olmasıdır. Məsələn, qapı bağlı idi məlumatına qapı açıq idi fikri ziddir, qapının rəngi isə bu məlumatdan bilinmir.

Əsas fikri seçərkən bütün abzasların hansı ümumi nəticəyə yönəldiyini müəyyən et, yalnız bir hadisəni bildirən variantla kifayətlənmə. Məsələn, uşaqlar kitabları topladı, təmir etdi və oxu guşəsi yaratdı mətninin əsas fikri birgə zəhmətin faydası ola bilər.

Plan başlığı seçərkən göstərilən abzasın əsas məzmununu qısa ifadə et, başqa abzasların hadisələrini ona daxil etmə. Məsələn, uşaqlar səfərdən əvvəl çantalarını yığdılar abzasına Səfərə hazırlıq başlığı uyğun gəlir.

Boşluğu tamamlayarkən davamın həm əvvəlki məlumatlara, həm də cümlədə tələb olunan səbəb əlaqəsinə uyğunluğunu yoxla. Məsələn, otağın soyuqluğunu açıq pəncərə ilə izah etmək olmazdı, çünki pəncərə bütün gün bağlı qalmışdı cümləsində davam həmin ehtimalı aradan qaldırır.

İlk cümlədə verilmiş sözün mətnə uyğun mənasını açıqlayıb ikinci cümlədə həmin sözü başqa mənada işlət. Məsələn, dərin quyu birləşməsində ölçü bildirən sözü Bu hadisə məndə dərin təəssürat yaratdı cümləsində təsirin gücünü bildirmək üçün işlədə bilərsən.

İki cümlənin hərəsində bir xüsusiyyət göstər və onu tələb olunan abzasdakı ayrıca davranışla əsaslandır, eyni faktı təkrarlama. Məsələn, Lalə qayğıkeşdir, çünki xəstələnən dostuna baş çəkir cümləsində davranış göstərilən xüsusiyyəti əsaslandırır.

Əsas fikri tapmaq üçün abzasların ortaq məğzini müəyyən et və mətnin bütöv məqsədini ifadə edən cümləni seç. Məsələn, ağac əkmək və tingləri qorumaq barədə yazının əsas fikri yaşıllığa qayğı göstərmək ola bilər.

Abzasdan çıxarılan nəticəni yoxlayarkən hər fikri həmin hissənin mənası ilə tutuşdur və mətndə əsası olmayan iddianı qəbul etmə. Məsələn, suya qənaətə çağıran abzasdan kranı açıq saxlamağın faydalı olduğu nəticəsi çıxmır.

Sözün mənasını ətrafındakı ifadələrə əsasən müəyyən et, sonra nümunədə də eyni mənanı daşıyıb-daşımadığını yoxla. Məsələn, «ağır xəbər» və «ağır itki» ifadələrində «ağır» çəki deyil, üzüntü bildirir.

Çoxmənalı sözün hansı mənada işləndiyini onun əlaqələndiyi sözlər göstərir; təklif olunan izahı sözün yerinə qoyub fikrin saxlanıb-saxlanmadığını yoxla. Məsələn, «şirin söhbət» ifadəsində «şirin» dadlı deyil, xoş deməkdir.

Məlumatın doğruluğunu yoxlamaq üçün uyğun hissəni tap və hər iddianı vaxt, say, hərəkət kimi təfərrüatlarla birlikdə müqayisə et. Məsələn, «Uşaqlar bağı iki dəfə suladılar» cümləsi onların bunu yalnız bir dəfə etdiyini söyləməyə əsas vermir.

Sözün leksik mənasını seçərkən cümlədə hansı anlayışı bildirdiyini müəyyən et və izahın həmin fikrə uyğunluğunu yoxla. Məsələn, «qapını çalmaq» birləşməsində «çalmaq» qapını döymək deməkdir.

Eyni söz ayrı cümlələrdə fərqli mənalar daşıya bilər; eyni mənanı tapmaq üçün hər işlənməni uyğun bir sözlə izah et və izahları müqayisə et. Məsələn, «dərin fikir» və «dərin düşüncə» ifadələrində «dərin» ətraflı, əsaslı məzmun bildirir.

Çıxarılması mümkün olmayan nəticəni tapmaq üçün hər iddianı nümunələrlə yoxla; bir əks nümunə belə «həmişə», «mütləq» kimi qəti hökmü təkzib edə bilər. Məsələn, bir ağacın qışda yaşıl qalması bütün ağacların qışda yarpaqsız olduğunu söyləməyə imkan vermir.

Tam cavabda əvvəl mövqeyini «Bəli» və ya «Xeyr» ilə bildir, sonra mətndən bir uyğun fakt seçərək onun verilən fikri necə əsaslandırdığını və ya təkzib etdiyini izah et. Məsələn, «Bəli, əməkdaşlıq işə kömək etdi, çünki uşaqlar işi bölüşüb vaxtında bitirdilər».

Həqiqi məna sözün birbaşa bildirdiyi mənadır, məcazi məna isə köçürmə ilə yaranır: «soyuq su» həqiqi, «soyuq münasibət» məcazi işlənmədir. Tam cavab üçün sözün mətndəki məna növünü göstər, nə bildirdiyini açıqlayıb həmin sözü digər məna növündə öz cümləndə işlət.

Sözün cümlədə hansı anlayışı bildirdiyini müəyyən et və başqa cümlədə də həmin mənanı axtar. Məsələn, qapını açmaq və sirrini açmaq ifadələrində eyni söz fərqli mənalar daşıyır.

Hər fikri mətnin uyğun cümləsi ilə tutuşdur, hərəkəti kimin, nə zaman və necə yerinə yetirdiyini yoxla. Məsələn, Alətlər iş bitəndə təhvil verilir məlumatını “alətlər işdən əvvəl qaytarılır” şəklində dəyişmək olmaz.

İşin mərhələlərini sadalayan abzasda hər cümlənin hansı addımı bildirdiyini yoxla, ümumi dəyər bildirən fikrin yekuna uyğunluğunu düşün. Məsələn, Bu iş həyətimizi gözəlləşdirir cümləsi təmizlik işinin ayrıca mərhələsini göstərmir.

Cümləni boşluğa yerləşdirərkən işarə bildirən sözlərin əvvəlki hansı məlumata aid olduğunu tap və sonrakı cümlə ilə əlaqəni yoxla. Məsələn, Bu hadisə hamını sevindirdi cümləsindən əvvəl hansı hadisənin baş verdiyi aydın olmalıdır.

Hər sətirdəki məlumatı mətndə axtar, sonra “var” və ya “yoxdur” qeydinin uyğunluğunu yoxla. Məsələn, Muzey bazar günü açıqdır cümləsi iş günü barədə məlumat verir, biletin qiymətini isə bildirmir.

Verilən nəticənin yaranmasına nəyin səbəb olduğunu mətndən müəyyən et, həmin nəticənin qarşısını alan tədbirləri səbəblərlə qarışdırma. Məsələn, Yol güclü yağışdan su altında qaldı cümləsində yağış səbəb, yolun su altında qalması nəticədir.

Söz varlığı və ya əlaməti birbaşa adlandıranda həqiqi, mənası başqa varlığa və ya əlamətə köçürüləndə məcazi mənada işlənir. Müqayisə edərkən bu fərqi nəzərə al: soyuq su ifadəsində temperatur, soyuq münasibət ifadəsində isə mehribanlığın olmaması bildirilir.

Nəticə bildirən ifadəni seçmək üçün əvvəlki məlumatların ortaq mənasını tap və seçimin həmin məlumatlardan doğduğunu yoxla. Məsələn, Bir yol qısadır, amma bağlıdır, digəri uzundur, amma açıqdır məlumatından seçimdə təkcə məsafənin yetərli olmadığı nəticəsini çıxara bilərsən.

Tam cavab üçün eyni məsələ barədə hər iki tərəfin nə istədiyini öz sözlərinlə yaz və ziddiyyəti 1–2 cümlədə göstər. Məsələn, Biri səfərin təxirə salınmasını, digəri isə vaxtında keçirilməsini istəyir cümləsində hər iki mövqe aydın ifadə olunur.

Tam cavab üçün mətnin uyğun hissəsini adlandır və verilmiş nümunənin oradakı əsas fikri necə dəstəklədiyini 1–3 cümlədə izah et. Məsələn, Uşaqların birlikdə kitab rəfini yığması nümunəsi birgə işin faydası haqqındakı fikri əsaslandıra bilər.

Abzasdakı məlumatların ortaq fikrini tap və həmin fikri yeni məlumat artırmadan ifadə edən yekunu seç. Məsələn, yarpaqların tökülməsi və havanın soyuması barədə abzası «Payızın əlamətləri görünür» fikri ilə yekunlaşdırmaq olar.

Plan bəndini seçərkən abzasın əsas məzmununu qısa ifadə et, sonra bəndin abzasdakı mühüm fikirləri əhatə edib-etmədiyini yoxla. Məsələn, toxumun torpağa qoyulması və sulanması haqqında abzas üçün «Əkinin ilk addımları» bəndi uyğundur.

Çoxmənalı sözün hansı mənada işləndiyini ətrafındakı sözlərə əsasən müəyyən et və müqayisə etdiyin cümlələrdə həmin mənanı axtar. Məsələn, «uşağın başı» və «dağın başı» birləşmələrində eyni söz bədən üzvünü və zirvəni bildirir.

Boşluğa uyğun cümləni tapmaq üçün həm əvvəlki, həm də sonrakı fikirlə əlaqəni yoxla, başqa cümləyə işarə edən sözlərin nəyə aid olduğunu müəyyənləşdir. Məsələn, «Bu tədbir su itkisinin qarşısını aldı» cümləsindən əvvəl suya qənaət üçün görülən iş bildirilməlidir.

Hər fikrin məzmununu mətndə axtar, sonra onun cədvəldə düzgün bölməyə yazılıb-yazılmadığını yoxla. Məsələn, mətn yalnız muzeyin açılış saatını bildirirsə, biletin qiyməti barədə məlumat verildiyini söyləyə bilməzsən.

Əvəzlənən sözün mənasını cümlə daxilində yoxla: yeni söz həm fikri saxlamalı, həm də cümlənin quruluşuna uyğun gəlməlidir. Məsələn, «çətin tapşırıq» ifadəsində «çətin» sözünü «mürəkkəb» ilə əvəz edə bilərsən, «asan» ilə əvəz etsən, məna dəyişər.

Hər sualın istədiyi məlumatı dəqiq müəyyən et və cavabını mətndə axtar, çatışmayan məlumatı öz təxmininlə tamamlama. Məsələn, səfərin yeri göstərilib, tarixi bildirilməyibsə, «Səfər nə vaxt olacaq?» sualı cavabsız qalır.

İşləri sıralayarkən zaman bildirən sözləri və bir addımın digərindən asılılığını izlə. Məsələn, əvvəl meyvə yığılır, sonra yuyulur, sonda ondan mürəbbə bişirilir.

Cavabında göstərilən abzasa söykənən iki ayrı nəticəni 1–3 cümlədə yaz: birində şəxsi bacarığın inkişafını, digərində birgə işləməyin faydasını göstər. Məsələn, «Birgə ölçmə zamanı dəqiq ölçməyi öyrəndim, nəticələrimizi müqayisə edərkən isə ortaq qərara gəlməyi bacardıq».

Tam cavab üçün mətnin ümumi fikrindən çıxan və soruşulan təsiri bildirən ifadə yaz, sonra onu boşluğa yerləşdirib cümlənin qrammatik düzgünlüyünü yoxla. Məsələn, «Kitab müzakirəsi [boşluq] kömək edir» cümləsini «fikrini aydın ifadə etməyə» ifadəsi ilə tamamlamaq olar.

Abzasın başlıca fikrini müəyyənləşdir və onu davam etdirən cümlənin həmin fikrə nə əlavə etdiyini yoxla. Məsələn, İdman sağlamlığı qoruyur fikrini Gündəlik hərəkət də bu baxımdan faydalıdır cümləsi davam etdirir.

Hər variantın cavabını mətndə axtar, yalnız öz biliyinə və ya təxmininə əsaslanan məlumatı mətnin verdiyi məlumat sayma. Məsələn, Görüş cümə günü keçirildi cümləsindən görüşün saatını öyrənmək olmur.

Sözün mənasını ətrafındakı cümlələrlə dəqiqləşdir: birbaşa adlandırma həqiqi məna, oxşarlıq əsasında başqa anlayışa köçürülmə isə məcazi məna yaradır. Məsələn, daş divar birləşməsində «daş» həqiqi, daş ürək birləşməsində isə məcazi mənadadır.

Boşluğa söz seçərkən əvvəlki fikrin nə bildirdiyini və sonrakı cümlə ilə necə bağlandığını yoxla. Məsələn, Qapını ört ifadəsini adlandıran söz görüləcək işi tələb etmə mənasına uyğun gəlməlidir.

İnsana xas hərəkət cansız varlığa aid ediləndə söz məcazi məna daşıyır; dırnağın bu mənanı vurğulayıb-vurğulamadığını cümlədən müəyyənləşdir. Məsələn, Köhnə saat bizdən «küsmüşdü» cümləsində saata insanın hissi aid edilir.

Nümunədə hansı işin görüldüyünü müəyyənləşdir və bunu mətndəki anlayışların izahı ilə tutuşdur. Məsələn, Kitabları mövzularına görə ayrı rəflərə düzdü cümləsində işin əsas əlaməti əşyaları qruplara ayırmaqdır.

Hərəkət bildirən sözün mənasını tapmaq üçün işin necə görüldüyünü və nəyin dəyişdiyini göstərən cümlələri araşdır. Məsələn, Günəş çıxanda buz əridi, suya çevrildi cümləsində son hissə «əridi» sözünün mənasını açıqlayır.

Cümlələri əlaqələndirən sözləri seçərkən zaman sırasını, qarşılaşdırmanı və səbəblə nəticə arasındakı əlaqəni ayırd et. Məsələn, Tələsdim, amma avtobusa çatmadım cümləsində «amma» gözlənilən nəticənin baş vermədiyini göstərir.

Abzasdan iki fərqli məlumat seç, hər biri üçün ayrıca sual qur və cavabların həmin abzasda olduğunu yoxla. Məsələn, Sərgi bazar günü açıldı məlumatındakı vaxtı belə soruşa bilərsən: Sərgi nə vaxt açıldı?

Cavabı iki cümlə ilə qur: birincidə verilən əlamətin niyə yetərli olmadığını mətnin göstərdiyi səbəblə izah et, ikincidə məhdudiyyətə baxmayaraq mümkün olan istifadəni göstər; məsələn, Parça təmiz görünsə də, lifləri zəiflədiyindən ağır yük üçün çanta tikməyə yaramır. Ondan bəzək lentləri hazırlamaq olar.

Bütöv mətnin əsas fikrini tapmaq üçün abzasların ortaq məğzini müəyyən et, yalnız bir detala aid fikri seçmə. Məsələn, mətnin ayrı hissələri su sərfinin azaldılması yollarını açıqlayırsa, əsas fikir suya qənaət ola bilər.

Abzasdan nəticə çıxararkən hər qənaətin oradakı məlumatla əsaslandırılıb-əsaslandırılmadığını yoxla, mətnin demədiyini ona əlavə etmə. Məsələn, bir şagirdin yarışda qalib gəlməsi bütün yarışlarda qalib olduğunu göstərmir.

Çoxmənalı sözün hansı mənada işləndiyini ətrafındakı sözlərdən müəyyən et və nümunədə də həmin mənanın olmasını yoxla. Məsələn, «quşun qanadı» və «təyyarənin qanadı» birləşmələrində eyni söz fərqli mənalar bildirir.

Məcazi mənada söz öz adi mənasından uzaqlaşaraq başqa anlayışı ifadə edir; uyğun izahı seçərkən cümlənin bütöv mənasına diqqət et. Məsələn, «isti münasibət» birləşməsində «isti» hərarəti deyil, səmimiliyi bildirir.

Məlumatın mətndə verilib-verilmədiyini yoxlamaq üçün onunla bağlı cümləni tap və kimin nə etdiyini, işin necə görüldüyünü müqayisə et. Məsələn, «Fidanlar bağçaya əkildi» cümləsi onların meşəyə əkildiyini təsdiqləmir.

Sözün bir neçə mənası olduqda cümlədə aid olduğu əşya və ya hərəkət uyğun mənanı seçməyə kömək edir. Məsələn, «məsələnin kökü» birləşməsində «kök» bitkinin hissəsini deyil, səbəbi bildirir.

Sözün eyni mənada işlənməsi onun hər iki cümlədə eyni anlayışı bildirməsidir; sözün yazılışına deyil, ifadə etdiyi mənaya bax. Məsələn, «dərin fikir» və «dərin düşüncə» birləşmələrində «dərin» eyni məcazi mənadadır.

Dəlilin yalnız mümkün saydığı halı qəti nəticə kimi qəbul etmə; sualda uyğunsuz nəticə istənirsə, sübutun imkan verdiyindən artıq hökm bildirən fikri axtar. Məsələn, kitabın 2018-ci ildə çap olunması onun elə həmin il oxunduğunu sübut etmir.

Tam cavab üçün əvvəl «Bəli» və ya «Xeyr» yaz, sonra mətndən seçdiyin bir dəlilin mövqeyini necə əsaslandırdığını göstər. Məsələn, «Xeyr, çünki mətndə fidanın susuz qaldığı üçün quruduğu bildirilir» cavabında mövqe səbəblə əlaqələndirilir.

Həqiqi məna sözün birbaşa bildirdiyi mənadır, məcazi məna isə başqa anlayışa köçürülmüş mənadır: «ağır çamadan» həqiqi, «ağır xəbər» məcazi mənaya nümunədir. Tam cavab üçün ifadənin mətndəki məna növünü işarələ və həmin ifadəni digər mənası aydın görünən cümlədə işlət.

Yekun fikrə əlavə seçərkən müəllifin çıxardığı nəticəni müəyyən et və onu məzmunca davam etdirən fikri tap. Məsələn, «Su ehtiyatı məhduddur» nəticəsini «Ondan qənaətlə istifadə etmək lazımdır» fikri davam etdirir.

Hər sualın cavabı üçün mətndə məlumat axtar, yalnız öz bildiyinə əsaslanan cavabı mətnin verdiyi cavab sayma. Məsələn, «Bağda alma ağacları var» cümləsindən ağacların sayını öyrənmək olmur.

Söz öz birbaşa mənasını bildirəndə həqiqi, başqa anlayışa köçürülmüş mənada işlənəndə məcazi məna daşıyır. Mənanı cümləyə əsasən yoxla: «dəmir qapı» həqiqi, «dəmir iradə» isə məcazi işlənməyə nümunədir.

Boşluğa söz seçərkən əvvəlki fikrin nə bildirdiyini müəyyən et və seçdiyin sözlə cümlənin mənasını yoxla. Məsələn, «Sabah sənə kömək edəcəyəm» sözlərindən sonra «Bu vəd onu sevindirdi» yazmaq olar.

Dırnaq bəzən sözün məcazi mənada işləndiyinə diqqət çəkir, buna görə onun mənasını aid olduğu varlıqla birlikdə yoxla. Məsələn, «gülümsəyən» günəş ifadəsində insanın hərəkəti günəşə aid edilərək obrazlı məna yaradılır.

Nümunəni anlayışla uyğunlaşdırmaq üçün mətndəki izahın əsas əlamətini tap və nümunədə həmin əlamətin olub-olmadığını yoxla. Məsələn, buxarlanma mayenin qaz halına keçməsidirsə, yaş paltarın quruması buna nümunədir.

Sözün mənasını tapmaq üçün yaxınlıqdakı izaha və onun təsvir etdiyi əlamətə diqqət et. Məsələn, «Cığır ensiz idi, iki nəfər yanaşı keçə bilmirdi» cümləsində son hissə «ensiz» sözünün dar mənasını aydınlaşdırır.

Boşluqları doldurmazdan əvvəl fikirlərin bir-birinə qarşı çıxmasını, nümunə verməsini və ya nəticə bildirməsini müəyyən et, sonra bu əlaqəyə uyğun sözü seç. Məsələn, «Vaxt az idi, amma işi bitirdik» cümləsində «amma» qarşılaşdırma yaradır.

Tam cavab üçün nəticə hissəsindən iki ayrı məlumat seç və hərəsinə aid bir sual yaz, hər sualın cavabının həmin hissədə olmasını yoxla. Məsələn, «Sərgi cümə günü məktəbdə açılacaq» məlumatına «Sərgi nə vaxt açılacaq?» və «Sərgi harada açılacaq?» sualları uyğundur.

Hər fikri ayrıca cümlədə mətndən tapdığın səbəblə tamamla, birində tədbirin niyə yetərli olmadığını, digərində faydasının səbəbini izah et. Məsələn, «Döşəməni silmək kifayət etmir, çünki açıq krandan su axmağa davam edir» cümləsi tədbirin yetərsizliyini səbəblə əsaslandırır.