Azərbaycan dili, Mətn

Bədii mətn

Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «“8” rəqəmi və tariximiz — Sözün həqiqi və məcazi mənası», səh. 28
Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Təcili qan lazımdır — Çoxmənalı sözlər. Omonimlər», səh. 32
Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Hacı Qara — Sinonimlər və antonimlər», səh. 64

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Bədii mətn üzrə suallarda verilmiş fikirləri hadisələrlə tutuşdurur, məlumatlardan nəticə çıxarır, cümlənin hansı abzasa uyğun gəldiyini müəyyənləşdirirsən. Sözün mətndəki mənasını başqa cümlədə tanımaq və obrazın hissini bildirən məcazi ifadəni seçmək də tələb olunur. Bəzi tapşırıqlarda fikrin özünü deyil, ona verilən «Doğru» və ya «Yanlış» qiymətinin düzgünlüyünü yoxlayırsan.

Qayda

Bədii mətn hadisələri, obrazları və hissləri bədii dillə canlandırır. Oxuyarkən kimin nə etdiyini, hadisənin səbəbini və nəticəsini müəyyənləşdir; obrazın hissini onun sözləri və davranışı ilə əlaqələndir.
Mətnə əsaslanma cavabını konkret məlumatla sübut etməkdir. Açıq deyilən faktı və ondan çıxan nəticəni qəbul et, məlumat verilməyən məsələ haqqında ehtimalı fakt sayma.
Doğru–yanlış cədvəlində əvvəl fikrin mətnə uyğunluğunu müəyyən et, sonra yanındakı qiymətlə tutuşdur. Yanlış fikrə «Yanlış» yazılıbsa, həmin sətirdə qiymətləndirmə düzgündür.
Abzas üçün cümlə seçəndə onun həmin hissənin məzmununu tamamlayıb-tamamlamadığını yoxla. Ümumiləşdirici cümlə abzasdakı hadisəyə söykənməlidir. İki abzas soruşulursa, cümləni hər ikisinə ayrıca tətbiq et.
Ardıcıllıq qorunmalıdır: hadisələri qabaqlamamaq tələb edilirsə, əlavə cümlə sonrakı mərhələni indidən baş vermiş kimi göstərməməlidir. Cümləni yerləşdirib əvvəlki və sonrakı hissə ilə birlikdə oxu.
Həqiqi məna sözün ilkin mənasıdır; məcazi məna isə müəyyən bağlılıq əsasında yaranır. Sözün mənasını cümləyə görə izah et, sonra variantlarda həmin izahı axtar. Təkcə sözün təkrarlanması mənaların eyniliyini göstərmir.

Nümunələr

Nigar dolabı açdı. İtmiş dəftərini görəndə elə bil çiynindən yük götürüldü. «Açdı» hansı mənadadır, Nigar nə hiss edir?

Həlli: Burada dolabın qapısını açmaq nəzərdə tutulur. «O, sandığı açdı» cümləsində də eyni mənadır. «Söhbət açdı» başqa məna bildirir. Çiyindən yük götürülməsi isə bu parçada fiziki hərəkəti deyil, rahatlığı ifadə edir.

Rəna qaçışda ikinci oldu. Ondan əvvəl yalnız Ziya finişə çatmışdı. «Ziya birinci oldu» nəticəsi əsaslıdırmı? «Rəna qalib gəldi — Yanlış» sətri düzgün qiymətləndirilibmi?

Həlli: Hər ikisi düzgündür: Rənanı yalnız Ziya qabaqlayıb, Rəna isə ikinci yeri tutub. Yarışdakı iştirakçıların ümumi sayını bu məlumatdan müəyyənləşdirmək olmaz.

I abzasda uşaq bağçada əkin yerini hazırlayır. II abzasda toxumları səpir. «Torpaqda bircə alaq da qalmadı» cümləsi hara uyğundur?

Həlli: Birinci abzasın sonuna: hazırlıq işini tamamlayır, toxumların səpildiyini bildirmir.

Tipik səhv

Həyatda mümkün görünən fikri mətnin təsdiqlədiyi nəticə ilə qarışdırma. Cavab seçərkən özündən soruş: «Bunu hansı məlumat sübut edir?» Cümlə əlavə edəndə də yalnız ortaq sözə aldanma; məzmunu və hadisələrin sırasını birlikdə yoxla.