Biologiya, Heyvanlar aləmi

Onurğasız heyvanların quruluşu və inkişafı

Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Parazit qurdlarla yoluxma», səh. 104
Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Buğumayaqlıların törətdiyi və yaydığı xəstəliklər», səh. 107
Dərslik: Biologiya, 9-cu sinif, «2.1 Heyvanlarda sinir sistemi», səh. 28
Dərslik: Biologiya, 9-cu sinif, «4.1 Heyvanlarda ifrazat sistemi», səh. 78
Dərslik: Biologiya, 8-ci sinif, «6.1 Heyvanlarda qeyri-cinsi çoxalma», səh. 24
Dərslik: Biologiya, 8-ci sinif, «6.2 Heyvanlarda cinsi çoxalma», səh. 27
Dərslik: Biologiya, 8-ci sinif, «Heyvanlarda qan dövranı», səh. 54
Dərslik: Biologiya, 8-ci sinif, «Heyvanlarda tənəffüs», səh. 78
Dərslik: Biologiya, 7-ci sinif, «4.3 Onurğasız heyvanlarda bədənin əsas hissələri. Həlqəvi qurdlar və bağırsaqboşluqlular», səh. 12
Dərslik: Biologiya, 7-ci sinif, «4.4 Onurğasız heyvanlarda bədənin əsas hissələri. Buğumayaqlılar», səh. 15
Dərslik: Biologiya, 7-ci sinif, «4.5 Onurğasız heyvanlarda bədənin əsas hissələri. Molyusklar», səh. 19

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda onurğasızları həzm və sinir sisteminə, ifrazat orqanlarına, bədən hissələrinə və inkişaf mərhələlərinə görə fərqləndirirsən. Parazitin inkişafına əsasən onun qrupunu seçir, heyvanların sayından orqanların ümumi sayını, qrupların say fərqini və ya nisbətini hesablayırsan.

Qayda

Bədən quruluşu: bağırsaqboşluqlular şüalı simmetriyalıdır; həlqəvi qurdların bədəni buğumludur. Molyuskların yumşaq bədənini manti örtür. Buğumayaqlılarda xitinli xarici skelet və buğumlu ətraflar var.
Həzm sistemi: hidra və meduzanın bağırsaq boşluğu yalnız ağızla xaricə açılır. Planaridə də anus yoxdur. Lentşəkilli qurdlarda həzm orqanları olmur, qida bədən səthindən sorulur. Sap və həlqəvi qurdlarda, molyusklarda, buğumayaqlılarda həzm yolu anusla tamamlanır.
Sinir sistemi: hidrada torvari, planaridə sütunvari quruluşdadır. Həlqəvi qurdlar, molyusklar və buğumayaqlılar düyünlü sistemə malikdir; soxulcanda qarın boyunca sinir zənciri uzanır.
İfrazat orqanları: yastı qurdlarda protonefridilər, həlqəvi qurdlarda metanefridilər olur. Gölməçə ilbizinin bir böyrəyi, çay xərçənginin iki yaşıl vəzisi var. Həşəratlarda Malpigi boruları, hörümçəkkimilərdə isə Malpigi boruları və koksal vəzilər ifrazatda iştirak edir.
Qan dövranı həlqəvi qurdlarda qapalı, buğumayaqlılarda açıqdır. Molyuskların əksəriyyətində açıq, başayaqlılarda qapalıdır. Soxulcan nəm dərisi, xərçəng qəlsəmələri, həşərat isə traxeyaları ilə qaz mübadiləsi aparır.
Çoxalma: hidra əlverişli şəraitdə tumurcuqlanır, cinsi yolla da çoxala bilir. Həşəratlarda tam çevrilmə yumurta, sürfə, pup və yetkin fərd mərhələlərindən ibarətdir; natamam çevrilmədə pup yaranmır. Kəpənək, böcək, arı və milçək tam, çəyirtkə və tarakan natamam çevrilmə keçirir.
Xaçlı hörümçək: baş-döşdə gözlər, xeliserlər və zəhər vəziləri yerləşir. Qarıncıqda ürək, tor ifraz edən vəzilər və cinsiyyət vəziləri olur.
Helmintlər: bizquyruq təmas helmintidir; yumurtaları çirkli əllər və əşyalarla ötürülür. Geohelmint olan askaridin yumurtaları torpaqda yetişir. Biohelmint olan öküz soliteri inkişaf edərkən sahib dəyişir; insan kifayət qədər bişirilməmiş yoluxmuş mal ətindən yoluxur.
Törədici və daşıyıcı: qoturluq gənəsi xəstəliyi özü yaradır, malyariya ağcaqanadı isə malyariyanın törədicisini ötürür. Əllərin və qidanın təmizliyi, ətin yaxşı bişirilməsi helmintlərdən qorunmağa kömək edir.

Nümunələr

Soxulcanla həşəratın ifrazat orqanlarını eyni adla qeyd etmək olarmı? Xeyr. Soxulcanda metanefridilər, həşəratda isə Malpigi boruları var; hər iki quruluş ifrazata xidmət edir.

Kəpənək, birə və çəyirtkədən neçəsi pup mərhələsi keçirir? İlk ikisi tam çevrilir. Pup mərhələsi olanların olmayanlara nisbəti $2:1$ -dir.

Beş planari, iki hidra və səkkiz soxulcanda düyünlü sistemlilərlə sütunvari sistemlilərin say fərqini tap. Soxulcanları və planariləri müqayisə et: $8-5=3$ . Hidralar bu qruplara daxil deyil.

Tipik səhv

Bütün qurdların quruluşunu eyniləşdirmə: planaridə anus yoxdur, askariddə var, soliterdə isə həzm sistemi bütövlükdə yoxdur. Say məsələsində əvvəl heyvanın qrupunu və bir fərddəki orqan sayını müəyyənləşdir.