beta

← Geri

Ədəbiyyat, Azərbaycan ədəbiyyatında maarifçi realizm dövrü (XIX əsr)

Maarifçi dövrün poeziyası

  • Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Qasım bəy Zakir. Həyatı, yaradıcılıq yolu», səh. 120
  • Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Badi-səba, mənim dərdi-dilimi...», səh. 122
  • Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Aşıq Ələsgər. Həyatı, yaradıcılıq yolu», səh. 154
  • Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Dağlar», səh. 157
  • Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Seyid Əzim Şirvani. Həyatı, yaradıcılıq yolu», səh. 161
  • Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Guş qıl...», səh. 163
  • Dərslik: Ədəbiyyat, 8-ci sinif, «Qasım bəy Zakir. Durnalar», səh. 77
  • Dərslik: Ədəbiyyat, 8-ci sinif, «Aşıq Ələsgər. Dağlar», səh. 80
  • Dərslik: Ədəbiyyat, 8-ci sinif, «Seyid Əzim Şirvani. Qafqaz müsəlmanlarına xitab», səh. 85
  • Dərslik: Ədəbiyyat, 8-ci sinif, «Aşıq Alı. Bənzərsən (qiymətləndirmə materialı)», səh. 90
  • Dərslik: Ədəbiyyat, 7-ci sinif, «Abbasqulu ağa Bakıxanov. ÜMİDİN BOŞA ÇIXMASI», səh. 62
  • Dərslik: Ədəbiyyat, 6-cı sinif, «Abbasqulu ağa Bakıxanov. QURD VƏ İLBİZ», səh. 90
  • Dərslik: Ədəbiyyat, 6-cı sinif, «Seyid Əzim Şirvani. QAZ VƏ DURNA», səh. 94

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda şeirin məzmununa uyğun fikirləri seçir, obrazın bədii vəzifəsini müəyyənləşdirir və iki əsərə aid məlumatları fərqləndirirsən. Aşiqin duyğularını, təbiət obrazına müraciətin səbəbini, musiqinin insana təsirini izah etməyin tələb olunur. Müqayisə və başqa bədii vasitələrin hansı fikri gücləndirdiyini də anlamalısan.

Qayda

  • Maarifçi realizm ictimai qüsurları göstərir, insanın təhsil və mənəvi tərbiyə vasitəsilə kamilləşməsinə əhəmiyyət verir. Dövrün poeziyasında bu istiqamətlə yanaşı məhəbbət və təbiət mövzuları da yaşayır.
  • Qasım bəy Zakir klassik poeziya ilə aşıq şeiri ənənələrindən bəhrələnir. Lirikasında sevgi duyğuları, satiralarında isə məmur özbaşınalığı, rüşvətxorluq və ikiüzlülüyə etiraz ifadə olunur.
  • “Badi-səba, mənim dərdi-dilimi...” məhəbbət mövzusunda qoşmadır. Səhər mehi sevgililər arasında xəbərçilik edən obrazdır. Aşiq ayrılıqdan əzab çəkir, amma ümidini itirmir; sevgilisinin cavabını mətndə eşitmirik.
  • Zakirin “Durnalar”ında qəriblik və həsrət duyğuları önə çıxır. Quşlara üz tutan qəhrəman onlarla mənəvi yaxınlıq hiss edir. Xəbər gözləmək xəbərin artıq çatması demək deyil.
  • Aşıq Ələsgər Aşıq Alıdan sənət dərsi almışdır. Onun poeziyasında sevgi, yurd təbiəti, əxlaqi nəsihət və haqsızlığa etiraz birləşir. “Dağlar” şeirlərini oxuyarkən təbiətin təsviri ilə insanın yaşayışı arasındakı əlaqəyə diqqət yetir.
  • Seyid Əzim Şirvaninin “Guş qıl...” əsəri müxəmməsdir: bəndləri beşmisralıdır. Şeirdə musiqinin qəlbə rahatlıq gətirməsi müdafiə edilir, onu haram sayan zahidin baxışı tənqid olunur. İsa nəfəsi ilə müqayisə nəğmənin mənəvi canlandırma gücünü qabardır.
  • Təmsil insanlara məxsus davranışları çox vaxt heyvan obrazları vasitəsilə göstərir. Bakıxanovun “Qurd və İlbiz”, Şirvaninin “Qaz və Durna” əsərlərində də hadisədən əxlaqi nəticə çıxarmaq vacibdir.

Nümunələr

1

Zakirin məhəbbət qoşmasında aşiqin ahının göyə yüksəlməsi necə izah olunur?

Həll: bu, mübaliğədir; iztirabın böyüklüyünü hiss etdirir, həqiqi fiziki hadisə bildirmir.

2

Bir aşıq şeirində dürüst olmaq, verilən sözü tutmaq tövsiyə edilir. Bu şeir məzmununa görə necə adlanır?

Həll: ustadnamə; çünki burada əxlaqi nəsihət əsas yer tutur.

3

“Guş qıl...”da musiqiyə duyğusuz adamın daşla müqayisəsi nəyi göstərir?

Həll: burada mənəvi hissiyyatsızlıq qınanır. Müqayisə insanın fiziki möhkəmliyini tərifləmək üçün işlənmir.

Tipik səhv

Şairin bütün əsərlərini eyni mövzuya aid etmə: Zakirin satira yazması onun hər qoşmasını ictimai tənqid nümunəsinə çevirmir. Mətndəki arzu və ehtimalı baş vermiş hadisə kimi də qəbul etmə. Əvvəl kimin danışdığını, sonra nə istədiyini və hansı cavabın həqiqətən verildiyini müəyyənləşdir.