Ədəbiyyat, Azərbaycan ədəbiyyatında maarifçi realizm dövrü (XIX əsr)
Axundzadənin nəsri və komediyaları: kim tənqid olunur?
Axundzadənin komediyalarındakı və “Aldanmış kəvakib” povestindəki obrazları tanıyacaq, müəllifin kimə güldüyünü, kimi müdafiə etdiyini ayıra biləcəksən.
Oxumaq üçün 4 dəqiqə
Bir dərviş otaqda palazı qaldırır, yerə dairə cızır və deyir ki, bu, Parisin dairəsidir. Dairənin içində taxta parçalarından kiçik evlər düzəldir, sonra dəyənəklə vurub onları dağıdır və ev sahibəsinə Parisin dağıldığını xəbər verir. Bir az keçir, fransız alim təlaşla gəlir: Parisdə qarışıqlıq düşüb, kral ölkədən qaçıb. Alim atını hazırlatdırır və tələsik yola çıxır.
Bu, Axundzadənin Müsyö Jordanla dərviş Məstəli şah haqqındakı komediyasından bir səhnədir. Paris sehrdən dağılmayıb. Fransada həqiqətən olmuş inqilabın xəbəri təsadüfən dərvişin «ovsunu» ilə eyni vaxta düşür. Dərviş isə hamısını öz adına yazır.
Gülürsən, amma kimə? Dərvişə, ondan kömək umduğu üçün Şəhrəbanu xanıma, yoxsa Parisə getmək istəyən Şahbaza? Axundzadəni oxuyanda əsas sual elə budur.
Niyə lazımdır
Bu mövzu sənə bir vərdiş qazandırır: obrazı adına görə yox, işinə və müəllifin ona münasibətinə görə tanımaq. Bu vərdiş təkcə Axundzadədə yox, sonra keçəcəyin satirik əsərlərin hamısında işinə yarayacaq.
Testdə variantlar çox vaxt eyni əsərin iki obrazını, ya da iki komediyanın oxşar surətlərini yan-yana qoyur. Kimin tənqid olunduğunu, kimin dəstəkləndiyini bilirsənsə, səhv variantları ayırmaq sənə daha asan olur.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda əsərlə obrazı uyğunlaşdırır, qəhrəmanın davranışını və müəllifin tənqid etdiyi xüsusiyyəti müəyyənləşdirirsən. Cədvəl və sxemlərdə müxtəlif komediyaların surətləri qarışdırıla bilər. “Aldanmış kəvakib” üzrə isə Yusif Sərracın qərarlarını tanımaq, onların hansı məqsədə xidmət etdiyini anlamaq lazımdır.
Qayda
- Maarifçi realizm cəmiyyətdəki geriliyi həyatın real mənzərələri ilə göstərir, çıxış yolunu bilikdə və yeniləşmədə axtarır. Axundzadənin gülüşü cəhaləti, tamahı, zorakılığı və fırıldağı ifşa edir.
- Axundzadə (1812–1878) Şəkidə doğulmuş, Tiflisdə tərcüməçi işləmişdir. Mirzə Şəfi Vazeh və Tiflisin mədəni mühiti onun dünyagörüşünə təsir göstərmişdir. Azərbaycan realist dramaturgiyasının əsasını qoymuş, realist nəsrin inkişafına mühüm töhfə vermişdir.
- Komediya hadisələri səhnə üçün dialoq və hərəkətlə təqdim edir, nöqsanları gülüş vasitəsilə açır. Axundzadə 1850–1855-ci illərdə altı komediya yazmışdır.
- “Molla İbrahimxəlil kimyagər”də insanların avamlığından qazanc üçün istifadə olunması tənqid edilir. Bu, müəllifin ilk komediyasıdır.
- Müsyö Jordan bitkiləri araşdıran alimdir; Şahbaz bəy ondan fransızca öyrənmək istəyir. Şəhrəbanu xanım səfərə qarşı çıxır, Hatəmxan ağa isə sonda razılaşır. Dörd məclisli komediyada elmlə cəhalət qarşılaşdırılır; Məstəli şah fırıldaqçılığı təmsil edir.
- “Xırs quldurbasan”da kənd məişətinin köhnəlmiş münasibətləri, “Sərgüzəşti-vəziri-xani Lənkəran”da isə ailə məsələləri ilə əlaqəli feodal idarəçiliyi tənqid olunur.
- Hacı Qara xəsis və mənfəətpərəst tacirdir. Heydər bəy yoxsullaşmış bəydir; işləməyi özünə sığışdırmır, dolanışıq yolunu quldurluqda axtarır. Hər ikisi satirik surətdir.
- “Mürafiə vəkillərinin hekayəti”ndə Ağa Mərdan məhkəmə mühitinin hiyləgər nümayəndəsidir. Səkinə xanım isə yeniliyə açıq qadın obrazıdır. Bu əsər dramaturqun son komediyasıdır.
- Povest olan “Aldanmış kəvakib” nəsr əsəridir. Yusif Sərracın idarəçilik tədbirləri ədalət axtarışını göstərir: münəccimbaşı vəzifəsi götürülür, xümslə imammalı vergiləri dayandırılır, məhkəmə səlahiyyətləri ruhanilərin əlindən alınır.
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
“Aldanmış kəvakib”də Yusif Sərracın islahatları xalqın maddi yükünü yüngülləşdirməyə, özbaşınalığı məhdudlaşdırmağa və idarəçiliyi xurafatdan uzaqlaşdırmağa yönəlir. Qərarları qiymətləndirərkən onların bu məqsədlərlə uyğunluğuna diqqət et.
Öyrənilməli qayda
Axundzadənin komediyalarında obrazın ictimai mövqeyi ilə davranışı birlikdə onun səciyyəsini açır; müəllif tamahı və hiyləni tənqid edir, yenilikçi düşüncəni dəstəkləyir. Uyğunlaşdırmada surətin hansı əsərə aid olduğunu, peşəsini və əməyə münasibətini nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
“Hacı Qara”da satirik gülüş sərvət hərisliyini və işləmədən qazanc əldə etmək istəyini ifşa edir. Obraz seçərkən həm onun bu komediyaya aidliyini, həm də davranışının müəllif tərəfindən tənqid olunmasını yoxla.
Öyrənilməli qayda
“Hacı Qara”da tacir mühitinin pul düşkünlüyü ilə yoxsullaşmış bəyliyin əməkdən uzaq həyat mövqeyi ayrı satirik tiplərdə göstərilir. Xarakter xüsusiyyətlərini uyğunlaşdırarkən obrazların məşğuliyyətini və dolanışıq üçün seçdikləri yolu fərqləndir.
Öyrənilməli qayda
Axundzadənin komediyalarında satira cəmiyyətdəki nöqsanları gülüş vasitəsilə üzə çıxarır, maarifçilik isə bilik və yeniləşmə meylini müdafiə edir. Davranışları ayırarkən şəxsi mənfəət üçün başqalarına zərər verməklə tərəqqiyə can atmağın fərqini nəzərə al.
Tənqid, yoxsa dəstək?
Hər sualda bir obraz, qərar və ya əsər var. Düzgün variantı seç.
Nümunələr
Şahbazın xarici dil öyrənmək niyyətini müəllifin tənqid hədəfi saymaq olarmı? Xeyr. Bu istək maariflənməyə yönəldiyi üçün əsərin müdafiə etdiyi dəyərlərə uyğundur.
“Zəhməti bəyliyinə yaraşdırmır” təsvirini Hacı Qaraya aid etmək düzgündürmü? Xeyr. Söhbət Heydər bəydən gedir; Hacı Qaranın səciyyəsini müəyyənləşdirərkən tacirlik və pul hərisliyi əsas götürülür.
“Aldanmış kəvakib”lə “Müsyö Jordan və dərviş Məstəli şah”ı eyni janra aid etmək olarmı? Xeyr. Birinci əsər povest, ikinci komediyadır; ikinci əsərin dörd məclisə bölünməsi onun səhnə quruluşunu göstərir.
Tipik səhv
“Mürafiə vəkillərinin hekayəti”ndə Səkinə xanım da Ağa Mərdan kimi gülüş hədəfidir, çünki ikisi də komediyanın obrazıdır.
Ağa Mərdanın hiyləgərliyi tənqid edilir, Səkinə xanımın mütərəqqi mövqeyi isə dəstəklənir.
Əsərdə görünən hər obrazı gülüş hədəfi sayma. Əvvəl onun hansı əsərə aid olduğunu, sonra nə etdiyini və müəllifin həmin davranışa münasibətini müəyyənləşdir.
Özünü yoxla
Məstəli şahla Ağa Mərdanı eyni satirik obrazlar qrupuna daxil etsən, hansı xüsusiyyəti əsas götürərsən?
Məstəli şah fırıldaqçılığı, Ağa Mərdan isə məhkəmə mühitindəki hiyləgərliyi təmsil edir. Fərqli əsərlərdə olsalar da, hər ikisinin davranışı müəllifin tənqid hədəfidir.
Əsərləri tənqid olunan münasibətlərlə uyğunlaşdıranda hansı variantı seçərsən?
“Xırs quldurbasan”da kənd məişətinin köhnəlmiş münasibətləri tənqid olunur. “Sərgüzəşti-vəziri-xani Lənkəran”da isə ailə məsələləri feodal idarəçiliyinin tənqidi ilə əlaqələndirilir.
“Aldanmış kəvakib”də məhkəmə səlahiyyətlərinin ruhanilərin əlindən alınmasını Yusif Sərracın hansı məqsədi ilə əlaqələndirərsən?
Məhkəmə səlahiyyətlərini ruhanilərin əlindən almaq onların hakimiyyətini məhdudlaşdırır. Bu tədbir Yusif Sərracın özbaşınalığı azaltmaq və ədalətli idarəçilik yaratmaq məqsədinə uyğundur.
Bu mövzu üzrə sınaq
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Ədəbiyyat mövzularıDərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Mirzə Fətəli Axundzadə. Həyatı, yaradıcılıq yolu», səh. 125
- Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Hekayəti-müsyö Jordan həkimi-nəbatat və dərviş Məstəli şah caduküni-məşhur», səh. 128
- Dərslik: Ədəbiyyat, 10-cu sinif, «Aldanmış kəvakib», səh. 141