beta

← Geri

Azərbaycan dili, Fonetika və leksika

Leksika: bir söz, bir neçə məna və onları ayırmağın yolu

Sözün cümlədəki mənasını tapmağı, omonimi omoqrafdan, sinonimi antonimdən ayırmağı və frazeoloji birləşməni bütöv oxumağı öyrənəcəksən.

Oxu vaxtı: təxminən 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: bazarda taxta piştaxtanın üstündə səbət dolu qırmızı almalar.

Bazarda satıcıya «alma» deyirsən, o sənə meyvə uzadır. Evdə kimsə «alma!» deyir, sən də əlini geri çəkirsən. Söz eyni yazılır, amma bir dəfə vurğu sonda, bir dəfə əvvəldə olur. Məna da tam başqadır.

Belə şeylər hər gün olur. Çamadan ağır olanda onu qaldırmaq çətindir. Xəbər ağır olanda isə onu heç nə ilə çəkə bilməzsən. Kimsə hər işə «burnunu soxanda» burnun heç bir işi yoxdur, söhbət başqasının işinə qarışmaqdan gedir.

Leksika bax bu barədədir: söz nə bildirir və o mənanı haradan götürür. Bunu bir dəfə başa düşəndə tapşırıqlar tapmacaya oxşamır.

Niyə lazımdır

Bu bilik yazanda kömək edir. Eyni sözü üç dəfə təkrarlamaq əvəzinə sinonim seçirsən, amma onun cümləyə yaraşıb-yaraşmadığını da yoxlayırsan. Ədəbi mətndə məcazi mənanı və frazeoloji birləşməni tanıyanda müəllifin nə demək istədiyini düzgün anlayırsan.

İmtahanda bu mövzunun tapşırıqları qısadır, amma bir-birinə çox oxşayan cavablarla tələ qurur. Qaydaları dəqiq bilən şagird belə sualları tez həll edir və vaxtı çətin tapşırıqlara saxlayır.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Səndən sözün cümlədəki mənasını tapmaq, omonimliyi müəyyənləşdirmək, sinonim feilləri və əksmənalı frazeoloji birləşmələri seçmək tələb olunur. Bəzi tapşırıqlarda sözün vurğusunu, əsas və ya köməkçi nitq hissəsi kimi işlənməsini də nəzərə almalısan.

Qayda

  • Leksik məna sözün bildirdiyi anlayışdır, qrammatik məna isə onun nitq hissəsini və digər qrammatik xüsusiyyətlərini göstərir: qələmlər yazı alətlərini bildirir, isimdir, cəmdədir.
  • Əsas nitq hissəsi leksik məna daşıyır, köməkçi nitq hissəsində bu məna olmur; sözün vəzifəsini cümləyə görə müəyyən et: O, tək yaşayır cümləsində “tək” zərfdir, sənin tək ifadəsində qoşmadır.
  • Həqiqi məna sözün ilkin mənasıdır, məcazi məna isə oxşarlıq və əlaqə əsasında yaranır: ağır çamadan, ağır itki.
  • Çoxmənalı söz bir neçə əlaqəli məna bildirir: uşağın dişi, darağın dişi ifadələrində forma oxşarlığı var. Eyni mənanı axtaranda sözə hər cümlədə ayrıca izah ver.
  • Omonimlər yazılışca və səslənməcə eynidir, lakin mənaları əlaqəsizdir: at heyvan adı və atmaq əmri bildirə bilər. Onlar həm eyni, həm də müxtəlif nitq hissələrinə aid ola bilər.
  • Omoqraflar eyni yazılır, fərqli tələffüz olunur: alma meyvə adı olduqda vurğu ikinci, inkar feil olduqda birinci hecaya düşür.
  • Sinonimlər eyni və ya yaxın məna bildirir, eyni nitq hissəsinə aid olur: qorumaq, mühafizə etmək. Əvəzləmə zamanı cümlənin mənasının saxlandığını yoxla.
  • Antonimlər mənaca əks olan sözlərdir: hündür, alçaq. Təsdiq və inkar formalarını antonim sayma.
  • Frazeoloji birləşmə bütöv halda məcazi məna verir: gözdən düşmək hörmətini itirməkdir. Belə birləşmələrin sinonimliyini və antonimliyini ayrı sözlərlə deyil, ümumi mənaları ilə müəyyən et.

Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar

Öyrənilməli qayda

Omonimləri yoxlayarkən mənaların əlaqəsizliyinə, yazılışla yanaşı tələffüzün də eyniliyinə diqqət et: yalnız vurğuya görə fərqlənən sözlər omoqrafdır. Məsələn, alma meyvə adı olduqda son heca, qadağa bildirən feil olduqda ilk heca vurğulanır.

Öyrənilməli qayda

Sözün ilkin mənasını cümlədəki mənası ilə tutuşdur: ilkin məna həqiqidir, oxşarlıq əsasında başqa anlayışa köçürülmüş məna isə məcazidir. Məsələn, yumşaq yastıq — yumşaq xasiyyət cütündə yumşaq sözü əvvəl toxunmaqla duyulan əlaməti, sonra insanın davranışını bildirir.

Öyrənilməli qayda

Omonim sözlər müxtəlif nitq hissələrinə aid ola bilər, lakin yazılış və səslənmə eyni qalmalı, mənalar isə əlaqəsiz olmalıdır. Məsələn, at kişnədi — topu at nümunələrində birinci sözün varlıq, ikincinin hərəkət bildirdiyinə və vurğunun dəyişmədiyinə diqqət et.

Öyrənilməli qayda

Sinonim feillər eyni və ya yaxın mənalı hərəkətləri fərqli sözlərlə ifadə edir. Cütdəki hərəkətlərin mənalarını müqayisə et, məsələn, bitirmək — tamamlamaq feilləri bir işi sona çatdırmağı bildirir.

Öyrənilməli qayda

Omonimlər yazılış və tələffüzcə eynidir, ancaq bildirdikləri anlayışların mənaca bağlılığı yoxdur. Sözün cümlədə nə bildirdiyini müəyyənləşdir: məsələn, yay gəldi — oxu yaydan atdı nümunələrində fəsil və silah adı olan sözlər omonimdir.

Öyrənilməli qayda

Frazeoloji birləşmələrin qarşılaşdırılmasında ayrı sözləri deyil, bütöv ifadələrin mənalarını müqayisə et. Mənalar əksdirsə, birləşmələr antonimdir: məsələn, göyə qaldırmaq — yerə vurmaq birini çox tərifləmək və alçaltmaq mənalarında işlənir.

Öyrənilməli qayda

Çoxmənalı sözün hansı mənada işləndiyini ətrafındakı sözlərə əsasən müəyyən et və həmin mənanı qısa izahla başqa cümlələrdə yoxla. Məsələn, ümidin sönməsi — həvəsin sönməsi birləşmələrində sönmək yox olmaq mənasında işlənir.

Öyrənilməli qayda

Sözü əvəz edərkən yaxınmənalı qarşılığın həmin cümlədə fikri qoruyub saxladığını yoxla, çünki sinonimlər hər yerdə bir-birini əvəz etmir. Məsələn, incə parça ifadəsində incə sözünü naziklə əvəz etmək olar, amma incə zövq ifadəsində bu əvəzləmə uyğun deyil.

Özünü yoxla: bu hansı hadisədir?

Hər sualda bir seçim et. Cavabdan sonra qısa izahı oxu.

Nümunələr

1

“Ağır xəbər hamını sarsıtdı” cümləsindəki “ağır” hansı ifadəyə uyğundur: “ağır yük”, yoxsa “ağır hadisə”?

Həllə bax

Həlli: Xəbər çəki bildirmir, kədər doğurur. “Ağır hadisə” də üzücü hadisədir; uyğun məna budur.

2

“Çəməndə at otlayır” və “Topu mənə at” cümlələrində omonim varmı?

Həllə bax

Həlli: Bəli, “at” əvvəl heyvanı, sonra hərəkəti bildirir. Mənalar əlaqəsiz, yazılış və tələffüz eynidir; biri isim, digəri feildir.

3

“Ürək eləmək” və “gözü qorxmaq” necə əlaqələnir?

Həllə bax

Həlli: Birincisi cəsarətlənmək, ikincisi qorxmaq mənasındadır. Bütöv mənalar əks olduğu üçün bunlar frazeoloji antonimlərdir.

Tipik səhv

“Alma” (meyvə) və “alma” (almaq feilinin inkarı) omonimdir, çünki eyni yazılır.

Mənalar əlaqəsizdir, amma vurğu fərqlidir: meyvə adında vurğu ikinci, inkar feilində birinci hecaya düşür. Deməli, bunlar omonim yox, omoqrafdır.

Yalnız eyni yazılışa baxıb omonim qərarı vermə. Əvvəl mənaların əlaqəsini, sonra tələffüzü və vurğunu yoxla. “Alma” nümunəsində nəticəni məhz vurğu fərqi dəyişir.

Frazeoloji birləşmədə də eyni ehtiyat lazımdır: onu sözlərinə parçalama, əvvəl ümumi mənasını aç.

Mövzu üzrə suallar

İnsanın ayağı və stolun ayağı birləşmələrində “ayaq” sözünün işlənməsi hansı hadisəyə nümunədir?

Usta nasaz cihazı düzəltdi. Bu cümlədə “düzəltdi” sözünü hansı ifadə ilə əvəz etsən, məna saxlanar?

Hansı cütdəki feillər antonimdir?

Bu mövzunun tapşırıqlarını işlə

Leksikaya aid tapşırıqları işlə və hər birinin izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, 9-cu sinif

Digər mövzular

Bütün Azərbaycan dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «“8” rəqəmi və tariximiz — Sözün həqiqi və məcazi mənası», səh. 28
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Təcili qan lazımdır — Çoxmənalı sözlər. Omonimlər», səh. 32
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Hacı Qara — Sinonimlər və antonimlər», səh. 64
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Sara xatun — Frazeoloji birləşmələr», səh. 90