beta

← Geri

Azərbaycan dili, Fonetika və leksika

Fonetika: səsləri saymaq, saitləri və samitləri tanımaq

Bir sözün neçə səsdən və neçə hecadan ibarət olduğunu, saitin hansı əlamətləri daşıdığını və son samitin necə deyildiyini səhvsiz tapacaqsan.

Oxumaq üçün 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: pəncərə yanında taxta masanın üstündə bağlı kitab, boş açıq dəftər və qələm.

“Kitab” sözünü ucadan de və diqqətlə qulaq as. Dilin “b” demir, [kitap] deyir. Amma “kitab oxuyuram” deyəndə [b] birdən geri qayıdır. Yazı eyni qalır, səs dəyişir.

İndi əlini boğazına qoy və uzun “zzz” de, sonra uzun “sss”. Birincidə barmaqların titrəyiş hiss edir, ikincidə yox. Bu titrəyiş səs tellərindən gəlir, cingiltili samitlə kar samiti də elə bu ayırır.

Fonetika, yəni səslər haqqında bölmə, bu kiçik sirləri qaydaya salır. Onları bir dəfə qulağınla tutsan, test sualları tapmacaya oxşamaqdan çıxır.

Niyə lazımdır

Fonetika sənə yazılanla deyilənin harada ayrıldığını göstərir. “Papaq” yazıb [papax] demək normaldır, amma yazanda “papax” yazmaq səhvdir. Bu fərqi bilən adam həm imla səhvlərini tutur, həm də sözü düzgün oxuyur.

İmtahanda bu suallar adətən tez həll olunur, amma tələsəni tez də aldadır. Qaydaları bilsən, bir dəqiqəlik sualdan bal itirmirsən və vaxtı çətin tapşırıqlara saxlayırsan.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Səndən sözün səslərini və hərflərini saymaq, heca sayını tapmaq, saitləri xüsusiyyətlərinə görə seçmək, kar və cingiltili samitləri fərqləndirmək istənilir. Həmçinin yazılışla tələffüzü müqayisə edir, birləşmədə son samitin necə səsləndiyini müəyyənləşdirirsən. Bəzi suallarda cümlənin xəbərini tapıb araşdırmalı, yaxud bir neçə şərtə uyğun gələn səhv yazılmış sözü seçməlisən.

Qayda

  • Səs və hərf fərqlidir: səsi deyib eşidir, hərfi yazıb görürsən. Səs sayını tapmaq üçün sözün düzgün tələffüzünü kvadrat mötərizədə göstər və oradakı səsləri say.
  • Heca sayını müəyyənləşdirərkən yazılışdakı saitləri say; tələffüzdə yaranan əlavə saiti bu saya qatma. Məsələn, əmr [əmir] sözündə üç hərf, dörd səs var, söz birhecalıdır.
  • Saitlər üç əlamətlə səciyyələnir: qalın saitlər a, ı, o, u; incə saitlər e, ə, i, ö, ü; açıq saitlər a, e, ə, o, ö; qapalı saitlər ı, i, u, ü; dodaqlanan saitlər o, ö, u, ü; dodaqlanmayan saitlər a, e, ə, ı, i. Məsələn, e incə, açıq və dodaqlanmayandır.
  • Cingiltili samitlər bunlardır: b, c, d, g, ğ, j, q, l, m, n, r, v, y, z. Digər samit səslər kardır; məsələn, [f] kar, [v] cingiltilidir.
  • Sözün sonunda b, c, d, g samitləri təklikdə və samitdən əvvəl kar qarşılıqları ilə səslənir; sonrakı söz saitlə başlayanda cingiltililiyini saxlayır. Məsələn, cavab [cavap], amma cavab axtarmaq birləşməsində [b] eşidilir.
  • Son q və k hərflərinə diqqət et: papaq [papax], ipək [ipəx']; ardınca saitlə başlayan söz gələndə həmin son səslər müvafiq olaraq [ğ] və [y] olur. Bu dəyişməni bütün sözlərə tətbiq etmə: üfüq sözündə son səs [k'], təbrik sözündə isə [k] olur.

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Eyni saitin uzun səslənməsi yazıda iki sait hərfi ilə göstərilə bilər, qoşa samitlər də sözün düzgün yazılışında saxlanır, məsələn, təəccüb sözündə əə və cc yazılır. Şübhələndiyin sözü orfoqrafiya lüğətində yoxlayıb çatışmayan hərfi müəyyən et.

Öyrənilməli qayda

Samitləri kar və cingiltili növlərə ayırarkən səs tellərinin iştirakını nəzərə al: məsələn, təmiz sözündə [t] kar, [m] və [z] cingiltilidir. Səs tərkibini yoxlayanda hərflərlə tələffüzdə eşitdiyin səsləri ayrı say.

Öyrənilməli qayda

Yazılışla deyilişi tutuşdurmaq üçün sözü cümlədə səsləndir, xüsusən son samitin dəyişib-dəyişmədiyini yoxla. Məsələn, qanad sözü tək deyiləndə son hərf [t] səsini bildirir.

Öyrənilməli qayda

Sonundakı q samiti ayrılıqda [x] kimi deyilən sözün ardınca saitlə başlayan söz gəldikdə həmin samit [ğ] kimi səslənir, məsələn, otaq açarı birləşməsində. Birləşməni yoxlayarkən ikinci sözün ilk səsinə bax.

Öyrənilməli qayda

İncə saitlər ə, e, i, ö, ü, dodaqlanan saitlər isə o, ö, u, ü olduğuna görə hər iki xüsusiyyət ö və ü səslərində birləşir. Hər saiti ayrıca yoxla, məsələn, bölük sözündə iki sait də bu şərtə uyğundur.

Öyrənilməli qayda

Çoxhecalı sözün sonunda yazılan q, söz ayrılıqda və ya cümlənin sonunda işlənəndə, adətən [x] kimi eşidilir, məsələn, alacaq [alacax]. Əvvəl xəbəri tap, sonra onun son samitinin necə deyildiyini yoxla.

Öyrənilməli qayda

Həm e, həm də ə saiti açıq, incə və dodaqlanmayandır, məsələn, belə sözündəki saitlər. Bir neçə şərt veriləndə yazılışı, saitin növünü, heca sayını və kar samitlərlə cingiltili samitlərin sayını ayrı-ayrılıqda yoxla, bütün şərtləri ödəyən sözü seç.

Öyrənilməli qayda

Əvvəl yazılışla tələffüzü tutuşdur: məsələn, bıçaq [bıçax] sözündə q hərfi [x] səsini bildirir. Sonra sözün omonim olub-olmadığını yoxla: omonimlər eyni yazılıb eyni səslənsə də, əlaqəsiz mənalar bildirir.

Qulağını sına

Hər sözü əvvəl ucadan de, sonra cavabı seç.

Nümunələr

1

“Üzüm” sözünün saitlərini səciyyələndir.

Həllə bax

Həlli: Hər iki sait ü səsidir: incə, qapalı, dodaqlanan. İki sait olduğuna görə söz ikihecalıdır.

2

“Qayıq almaq” birləşməsində ilk sözün son samiti necə deyilir?

Həllə bax

Həlli: “Almaq” saitlə başlayır, buna görə “qayıq” burada [qayığ] səslənir. Yazılışda isə q qalır.

3

“Pəncəra” yazılışını düzəlt, hecaları və samitləri yoxla.

Həllə bax

Həlli: Düzgün forma “pəncərə”dir; sondakı ə açıq, incə, dodaqlanmayan saitdir. Pən-cə-rə üç hecadır; c, r cingiltili, p kardır. Deməli, cingiltililər sayca çoxdur.

Tipik səhv

“Kitab” sözünün son samiti cingiltilidir, çünki sonda b yazılıb.

“Kitab” tək deyiləndə [kitap] səslənir: son səs kar [p]-dir, yazılışda isə b qalır.

Sözə yalnız yazılışından baxıb samitlərin növü barədə qərar vermə: əvvəl düzgün tələffüzü müəyyən et. Bir neçə əlamət tələb olunursa, hər birini ayrıca yoxla, təkcə heca sayının uyğun gəlməsi kifayət etmir.

“Səhv fikri seç” tapşırığında isə doğru mülahizəni cavab kimi götürmə: orada axtardığın səhv olandır.

Özünü yoxla

“Səbr” sözü [səbir] kimi tələffüz olunur. Bu sözdə neçə hərf və səs var?

“Körpü” sözündəki saitlər haqqında hansı fikir doğrudur?

“Corab rəngi” və “corab almaq” birləşmələrində “corab” sözünün son samiti ardıcıllıqla necə səslənir?

Fonetikanı tapşırıqlarla möhkəmlət

Fonetikaya aid tapşırıqları həll et və hər birinin izahına bax.

Mövzu üzrə sınaq, 9-cu sinif

Digər mövzular

Bütün Azərbaycan dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 1-ci hissə, «Sənin kimi olacağam — Saitlərin uzun tələffüzü», səh. 11
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Uğurun sirri — Sözlərdə saitlərin yazılışı», səh. 6
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Orxan və Təpəl — Sözlərdə samitlərin deyilişi və yazılışı», səh. 10
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Sözün qüdrəti — “Q” samitinin deyilişi və yazılışı», səh. 18