İnformatika, Kompüter və əməliyyat sistemi

Kompüterin qurğuları və yaddaşı

Dərslik: İnformatika, 9-cu sinif, «Kompüterin əsas xarakteristikaları», səh. 28
Dərslik: İnformatika, 7-ci sinif, «Giriş qurğuları», səh. 11
Dərslik: İnformatika, 7-ci sinif, «Çıxış qurğuları», səh. 14
Dərslik: İnformatika, 6-cı sinif, «İnformasiya harada saxlanılır», səh. 11

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Yaddaşın təsvirinə əsasən onun adını seçir, qurğuları daxili və xarici yaddaşa ayırır, düzgün mülahizələri müəyyənləşdirirsən. Uyğunluq tapşırıqlarında yaddaş qurğusunu maqnit, optik və ya elektron saxlama üsulu ilə əlaqələndirirsən. Əsas meyarlar təyinat, sürət, tutum və enerjidən asılılıqdır.

Qayda

Prosessor əmrləri icra edir və verilənləri emal edir. Takt tezliyi məhsuldarlığa təsir göstərir, lakin kompüterin sürətini təkbaşına müəyyən etmir.
Giriş qurğuları informasiyanı kompüterə ötürür: klaviatura, skaner, mikrofon. Monitor və printer çıxış qurğularıdır. Sensorlu ekran hər iki funksiyanı daşıyır.
Daxili yaddaş qrupuna RAM, ROM, keş və videoyaddaş daxildir. HDD və SSD korpusda yerləşsə də, funksional təsnifatda xarici yaddaş sayılır.
RAM işləyən proqramların əmrlərini və cari verilənlərini saxlayır. Əməli, yaxud operativ yaddaş adlanır; enerji təchizatı dayandıqda məzmununu itirir.
ROM başlanğıc proqramlarını saxlayan daimi yaddaşdır. Məzmunu enerji kəsilməsindən itmir; adi iş zamanı RAM kimi davamlı dəyişdirilmir.
Keş prosessorun təkrar istifadə edə biləcəyi verilən və əmrləri sürətlə əlçatan edir. Tutumu adətən RAM-dan az, müraciət sürəti isə yüksəkdir; enerjidən asılıdır.
Videoyaddaş qrafik emal üçün lazım olan təsvir verilənlərini saxlayır.
CMOS-yaddaş ənənəvi kompüter quruluşunda aparat sazlamalarının saxlandığı sahədir. Tarix və vaxtla bağlı məlumatların qorunmasında da batareyadan qidalanan bu sistem iştirak edir.
Xarici yaddaş proqram və faylların uzunmüddətli saxlanmasına xidmət edir. HDD, SSD, fləş daşıyıcı, optik disk və maqnit lenti bu qrupa daxildir.
Maqnit üsulu HDD, disket və maqnit lentinə aiddir. Strimer lentlə işləyən qurğudur. CD, DVD və Blu-ray optik daşıyıcılardır; oxunmada lazer istifadə olunur.
SSD verilənləri fləş mikrosxemlərdə saxlayır, hərəkətli mexanizmi yoxdur. HDD isə fırlanan maqnit diskləri ilə işləyir. Hər ikisi enerji olmadan məlumatı qoruyur.

Nümunələr

Sənəd SSD-də saxlanılıb, sonra RAM-da dəyişdirilib. Yeni dəyişikliklər saxlanmadan enerji kəsilir. Nə qalır?

Həlli: SSD-dəki əvvəlki nüsxə qalır, yalnız RAM-da olan dəyişikliklər itir.

Arxiv üçün lent qurğusu, təqdimat üçün DVD seçilib. Saxlama üsullarını ayır.

Həlli: Lent qurğusu maqnit, DVD isə optik üsuldan istifadə edir; hər ikisi xarici yaddaşdır.

Prosessor eyni veriləni RAM-a yenidən müraciət etmədən daha sürətli yaddaşdan alır. Bu hansıdır?

Həlli: Keşdir; təkrar müraciətlərdə gözləməni azaltmağa kömək edir.

Tipik səhv

“Daxili” sözünü korpusun içərisi ilə eyniləşdirmə və bütün daxili yaddaşları enerjidən asılı sayma. Əvvəl yaddaşın funksiyasını, sonra enerji kəsiləndə davranışını yoxla: ROM daxili yaddaşdır, amma məlumatı qoruyur; korpusdakı HDD isə xarici yaddaş sayılır.