beta

← Geri

Coğrafiya, Atmosfer

Hava və iqlim: qurşağı və iqlim tipini necə tanıyırsan

Hava ilə iqlimi ayırmağı, hava kütlələrinə görə qurşağı və iqlim tipini tanımağı, qar xəttinin yamaclara görə hündürlüyünü müqayisə etməyi və amplitudu hesablamağı öyrənəcəksən.

Oxumaq üçün 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: yay günü quru otlu dağ dərəsi, kiçik kənd evləri və arxada zirvələrində qar qalan yüksək dağlar.

Səhər proqnoza baxırsan: sabah yağış olacaq, çətiri götürərsən. Bu, sabahkı havanın proqnozudur. Hava isə müəyyən vaxtda və müəyyən yerdə atmosferin vəziyyətidir. Amma yay səfərinə çamadan yığanda proqnozu yox, oranın yayının adətən necə keçdiyini düşünürsən. Bu isə iqlimdir.

Yayda dağ kəndinə get, aşağıda otlar saralıb, isti adamı yorur. Başını qaldırırsan, yüksək zirvələrdə qar ağarır. Eyni gün, eyni dağ, amma iki fərqli dünya. Nə üçün belədir və qar hansı yamacda daha yuxarıdan başlayır? Cavab bir neçə sadə qaydadadır.

Niyə lazımdır

Bu mövzu coğrafiyanın böyük hissəsinin açarıdır: təbii zonalar, torpaqlar, kənd təsərrüfatı, hətta insanların harada sıx yaşadığı da iqlimə bağlıdır. Hansı ərazidə yayın quraq keçdiyini və qışın sərt olub-olmadığını bilsən, xəritəyə baxanda çox şeyi özün anlayarsan.

İmtahanda isə bu bilik sənə vaxt qazandırır. Keçid qurşaqlarında yay və qış havasının hansı qonşu qurşaqdan gəldiyini bir dəfə başa düşsən, belə sualı əzbər bilmədən, məntiqlə həll edə bilərsən.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda ərazini iqlim tipi ilə uyğunlaşdırır, diaqramdakı paylara görə iqlim qruplarını seçir, mövsümlərdəki hava kütlələrindən qurşağı müəyyənləşdirirsən. Həmçinin yarımadanın yerləşdiyi qurşağı və sahilindəki dənizi tanımalı, yamacların aldığı istiliklə qar xəttinin hündürlüyünü əlaqələndirməlisən.

Qayda

  • Hava atmosferin müəyyən yerdəki cari vəziyyətidir; iqlim isə həmin yerin uzun illər ərzində səciyyəvi hava rejimidir. Bir soyuq gün iqlimin soyumasını göstərmir.
  • İqlimi coğrafi enlik, yüksəklik, relyef, okeana yaxınlıq, cərəyanlar və hava kütlələri formalaşdırır. Okeandan uzaqlaşdıqca, başqa şərtlər oxşardırsa, yayla qış arasındakı temperatur fərqi böyüyür.
  • Əsas qurşaqlarda il ərzində eyni tip hava kütləsi üstünlük təşkil edir: ekvatorial, tropik, mülayim, arktik və antarktik. Ekvatorial qurşaq birdir; tropik və mülayim qurşaqlar hər iki yarımkürədə, arktik yalnız şimal, antarktik yalnız cənub yarımkürəsində yerləşir. Əsas qurşaqların sayı yeddidir.
  • Keçid qurşaqlarında hava kütlələri mövsümlə dəyişir. Subekvatorialda yay ekvatorial, qış tropik; subtropikdə yay tropik, qış mülayim; subarktikdə yay mülayim, qış arktik hava hakimdir. Subantarktikdə sonuncunu antarktik hava əvəz edir. Altı keçid qurşağı var.
  • İqlim tipi eyni qurşaq daxilində istilik və rütubət şəraitinə görə fərqlənir. Aralıq dənizi tipində yay quraq, qış yağıntılıdır. Musson təsirli ərazilərdə yağıntı əsasən yayda artır.
  • Azərbaycanda yarımsəhra və quru çöl iqlimi təxminən ərazinin yarısını tutur: Kür boyunca düzənliklərdə və Abşeronda qış yumşaq, Naxçıvanın Arazətrafı düzlərində soyuqdur. Mülayim-isti tiplər təxminən üçdəbir paya malikdir; Lənkəran ovalığında onların yayı quraq olan növü yayılıb. Soyuq və dağ-tundra tiplərinin birlikdə payı daha kiçikdir; dağ-tundra yüksək zirvələrə xasdır.
  • Qar xətti digər şərtlər bərabər olduqda daha isti yamacda yüksəkdir. Tropiklərdən kənarda şimal yarımkürəsinin cənuba, cənub yarımkürəsinin şimala baxan yamacları daha çox Günəş istiliyi alır.
  • İqlim diaqramında xətt temperaturu, sütunlar aylıq yağıntını göstərir. İllik temperatur amplitudu ən isti və ən soyuq ayın orta temperaturları arasındakı fərqdir.
  • İstixana effekti atmosferdəki bəzi qazların Yerin yaydığı istilik şüalanmasını udması ilə bağlıdır. Yanacağın yandırılması nəticəsində karbon qazının artması istiləşməni gücləndirir. Emissiyaların azaldılması və meşələrin qorunması bu təsiri zəiflədir.

Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar

Öyrənilməli qayda

İqlim tiplərini ayırarkən temperatur şəraiti ilə yanaşı yağıntının fəsillər üzrə paylanması da nəzərə alınır; illik yağıntının çoxluğu yay quraqlığını istisna etmir. Əraziləri müqayisə edərkən dənizin qışı yumşaldan təsirini, kontinentallığı və quraq mövsümün vaxtını nəzərə al.

Öyrənilməli qayda

Azərbaycanda yarımsəhra və quru çöl iqlimi ən geniş sahəni tutur və əsasən quraq düzənliklərdə yayılır. Mülayim-isti iqlim rütubətli ovalıqlar və dağətəyi sahələr üçün, soyuq iqlim dağlıq ərazilər, dağ-tundra isə ən yüksək sahələr üçün səciyyəvidir.

Öyrənilməli qayda

Keçid qurşaqlarında hava kütlələri mövsümlə dəyişir: yayda ekvatora daha yaxın qonşu əsas qurşağın, qışda isə qütbə daha yaxın qonşu əsas qurşağın havası üstünlük qazanır. Yay və qış üçün verilən hava kütlələrinin aid olduğu əsas qurşaqlar arasındakı keçid qurşağını müəyyən et.

Öyrənilməli qayda

İqlim qurşaqlarının yayılması əsasən coğrafi enliklə bağlıdır, lakin onların sərhədləri hər yerdə paralellərlə üst-üstə düşmür. Yarımadanın qurşağını iqlim xəritəsindəki mövqeyinə əsasən müəyyən et və dənizlə sahil əlaqəsini fiziki xəritədə ayrıca yoxla.

Qurşağı və tipi tap

Hava kütlələrinə və yağıntı rejiminə bax, düzgün cavabı seç.

Nümunələr

1

Yayda mülayim, qışda arktik hava gələn məntəqə hansı qurşaqdadır? Mövsümi əvəzlənməyə əsasən subarktik qurşaqdadır.

2

Ən isti ayın temperaturu +24°C+24°C, ən soyuğununku −4°C-4°C olarsa, amplitudu tap.

Həllə bax

Həll: A=24−(−4)=28°CA=24-(-4)=28°C.

3

45°45° cənub enliyindəki dağın hansı yamacında qar xətti daha yüksək olar? Digər şərtlər eynidirsə, şimal yamacında: bu yamac Günəşdən daha çox istilik alır.

Tipik səhv

Ərazi subtropik qurşaqdadır, deməli iqlim tipi Aralıq dənizi tipidir: yay quraq, qış yağıntılı.

Əvvəl qurşaq: ərazi subtropik qurşaqdadır. Sonra quraq mövsüm: yay quraq, qış yağıntılıdırsa Aralıq dənizi tipidir, yağıntı əsasən yayda artırsa musson təsirli tipdir. Sonra qışın temperatur şəraitini yoxla: yumşaqdır, yoxsa soyuq.

Qurşaqla iqlim tipini eyniləşdirmə. Subtropik qurşaqdakı bütün ərazilərin yağıntı rejimi eyni deyil, ona görə uyğunlaşdırmada həmişə bu ardıcıllıqla get: əvvəl qurşaq, sonra quraq mövsüm, sonra qışın temperatur şəraiti.

Özünü yoxla

Yayı adətən isti keçən məntəqədə bir yay günü hava kəskin soyuyur. Bu müşahidədən hansı nəticəni çıxara bilərsən?

Eyni enlikdə və yüksəklikdə yerləşən iki məntəqədən biri okean sahilində, digəri okeandan uzaqdadır. Başqa şərtlər oxşardırsa, okeandan uzaqdakı məntəqədə illik temperatur amplitudunun necə olmasını gözləyərsən?

Eyni subtropik qurşaqda yerləşən iki ərazidən birində yay quraqdır, digərində isə yağıntı əsasən yayda artır. Bu fərqi necə izah edərsən?

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et

Hava və iqlim tapşırıqlarını həll et, hər birinin izahına bax.

Mövzu üzrə sınaq, II qrupMövzu üzrə sınaq, III qrup (TC)

Digər mövzular

Bütün Coğrafiya mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Meteoroloji hadisələr», səh. 44
  • Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Praktik dərs. İqlim xəritələrinin təhlili», səh. 46
  • Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «İqlim və insan sağlamlığı», səh. 50
  • Dərslik: Coğrafiya, 11-ci sinif, «Təcrübə dərsi. İstixana effekti», səh. 54
  • Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Dünyanın iqlim qurşaqları və iqlim tipləri», səh. 81
  • Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Azərbaycanın iqlim tipləri», səh. 86
  • Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Qlobal iqlim dəyişmələri», səh. 92
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Avropanın iqlimi», səh. 57
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Asiyanın iqlimi», səh. 61
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Şimali Amerikanın iqlimi», səh. 64
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Cənubi Amerikanın iqlimi», səh. 67
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Afrikanın iqlimi», səh. 69
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Avstraliyanın iqlimi», səh. 72
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Praktik dərs. Azərbaycanın iqlimi», səh. 74
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 2.11 «İqlimin müxtəlifliyi», səh. 56
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 2.12 «İqlim qurşaqları», səh. 58
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 2.13 «Azərbaycanda iqlim tipləri», səh. 62
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «İqlim insan həyatına necə təsir edir?», səh. 64
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 2.14 «Yer kürəsinin iqlimi dəyişirmi?», səh. 66
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 2.15 «İqlim dəyişikliyi nədir?», səh. 68
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 2.16 «İqlim dəyişikliyi necə baş verir?», səh. 70
  • Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 2.17 «İqlim dəyişikliyi prosesini azaltmaq mümkündürmü?», səh. 72
  • Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «İqlim necə yaranır?», səh. 30
  • Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «İqlim qurşaqları nədir və necə paylanır?», səh. 32
  • Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Azərbaycanda iqlim necədir?», səh. 36
  • Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Dənizdən zirvəyə iqlim», səh. 38