Coğrafiya, Atmosfer

Atmosfer hadisələri

Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Yer səthində istilik və buxarlanma», səh. 71
Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Azərbaycanda günəşli saatların və istiliyin paylanması», səh. 74
Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Havanın nisbi və mütləq rütubətliliyinin, rütubətlilik əmsalının hesablanması. Praktik dərs», səh. 76
Dərslik: Coğrafiya, 10-cu sinif, «Azərbaycanda rütubətin paylanması», səh. 78
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Günəş radiasiyası», səh. 54
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 2.1 «Atmosfer və hava», səh. 34
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 2.3 «Atmosferin quruluşu», səh. 38
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 2.4 «Günəş radiasiyası», səh. 40
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 2.5 «Havanın elementləri», səh. 42
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 2.6 «Hava kütlələri və atmosfer cəbhələri», səh. 44
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 2.7 «Daimi və mövsümi küləklər», səh. 46
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 2.8 «Havadakı rütubət», səh. 48
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 2.9 «Atmosferə aid çöl tədqiqatı necə aparılır?», səh. 50
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, 2.10 «Azərbaycanda hava şəraiti nədən asılıdır?», səh. 52
Dərslik: Coğrafiya, 9-cu sinif, «Dünyanın ən yüksək zirvəsinə çıxarkən hava necə dəyişir?», səh. 54
Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Hava şəraiti nədir?», səh. 8
Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Havanın temperaturu necə dəyişir?», səh. 10
Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Hava axını necə yaranır?», səh. 12
Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «“Küləklər şəhəri”», səh. 14
Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Buludlar necə əmələ gəlir?», səh. 18
Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Yağıntılar necə əmələ gəlir?», səh. 20
Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Azərbaycanda temperatur və yağıntı necə paylanır?», səh. 22
Dərslik: Coğrafiya, 7-ci sinif, «Hava məlumatlarını haradan əldə edirik?», səh. 24

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda təzyiq göstəricilərindən siklonu və antisiklonu tanımalı, yarımkürəyə görə küləyin fırlanmasını müəyyənləşdirməlisən. Həmçinin havanın soyumasının rütubətə təsirini izah etməli, buxarlanma göstəricilərini müqayisə edərək səhra, rütubətli ekvatorial və qütb ərazilərini fərqləndirməlisən. Əsas məsələ əlamətlərin səbəbini anlamaqdır.

Qayda

Günəş radiasiyası Yerə çatan Günəş enerjisidir. Birbaşa və səpələnmiş radiasiyanın cəmi ümumi radiasiyadır. Səthin əks etdirdiyi pay albedo adlanır; qarın albedosu yüksəkdir.
Temperatur enlikdən, hündürlükdən, buludluluqdan və səthin xüsusiyyətlərindən asılıdır. Troposferdə yüksəldikcə temperatur adətən azalır. Temperatur amplitudu ən yüksək və ən aşağı göstəricilərin fərqidir: $A=T_{\max}-T_{\min}$ .
Külək təzyiq fərqindən yaranır: səthə yaxın hava yüksək təzyiq sahəsindən alçaq təzyiq sahəsinə yönəlir. Passatlar daimi küləklərdir; mussonların istiqaməti fəsillərlə, brizlərinki isə gecə və gündüzlə dəyişir.
Siklon mərkəzində alçaq təzyiqlə seçilir. Hava səthdə mərkəzə toplanır, yüksəlir və soyuyur; buludlanma və yağıntı üçün şərait yaranır. Şimal yarımkürəsində fırlanma saat əqrəbinə əks, cənubda isə onun istiqamətindədir.
Antisiklon mərkəzində yüksək təzyiqə malikdir. Hava enir, qızır və səthdə ətrafa yayılır; adətən açıq hava müşahidə olunur. Şimalda saat əqrəbi istiqamətində, cənubda əksinə fırlanır.
Mütləq rütubətlilik bir kubmetr havadakı su buxarının kütləsidir. Nisbi rütubətlilik faktik miqdarı doyma miqdarı ilə müqayisə edir: $\varphi=\frac{a}{a_{\max}}\times100\%$ . Burada hər iki miqdar eyni temperatur üçün götürülür.
Buxar miqdarı dəyişməzsə, soyuma nisbi rütubətliliyi artırır, isinmə azaldır. Doymuş hava daha da soyuduqda kondensasiya başlaya bilər. Bulud damcıları və buz kristalları böyüyərək yağıntı şəklində düşür.
Faktik buxarlanma səthdən həqiqətən ayrılan suyun miqdarıdır. Mümkün buxarlanma isə su kifayət etdikdə buxarlana biləcək miqdardır. Səhrada su qıtlığı faktik buxarlanmanı, qütblərdə istilik azlığı mümkün buxarlanmanı məhdudlaşdırır. İsti, rütubətli ərazilərdə faktik buxarlanma yüksəkdir.
Rütubətlilik əmsalı üçün illik yağıntını mümkün buxarlanmaya böl: $K=Y/B_m$ . Hər ikisini millimetrlə götür. $K<1$ rütubət çatışmazlığını, $K>1$ isə yağıntının mümkün buxarlanmadan çoxluğunu göstərir.

Nümunələr

Cənub yarımkürəsində mərkəzdə təzyiq $748$ , kənarda $758$ mm civə sütunudur. Sahəni tanı. Mərkəzdə təzyiq aşağıdır: siklondur. Hava yüksəlir, küləklər saat əqrəbi istiqamətində fırlanır.

Havanın doyma miqdarı $17$ q/m³, faktik buxarı $6{,}8$ q/m³-dür. Nisbi rütubətliliyi tap: $\varphi=6{,}8/17\times100\%=40\%$ . Buxar əlavə olunmadan hava isinsə, bu faiz azalar.

İllik yağıntı $360$ mm, mümkün buxarlanma $900$ mm-dir. Əmsalı hesabla: $K=360/900=0{,}4$ . Rütubət çatışmır; su ehtiyatının azlığı faktik buxarlanmanı məhdudlaşdıra bilər.

Tipik səhv

İsti ərazidə faktik buxarlanmanın mütləq çox olduğunu düşünmə: əvvəl su təminatına bax. Fırlanma istiqamətini seçərkən isə əvvəl təzyiq sahəsini, sonra yarımkürəni müəyyənləşdir.